Nighantu 70.13.5
Nighaṇṭunirvacana 70.13.5
- Language
- Sanskrit
70.13.5
(11) rodhacakrāḥ| 'rudhir āvaraṇe (ru0 pa0)' 'bhāve (33, 18)' ghañ| 'ḍukṛñ karaṇe (tanā0 u0)' 'ghañarthe kavidhānam (3, 3, 58 vā0)'—iti kaḥ| 'kṛñādīnāṃ ke dve bhavataḥ'—iti dvitvam| cakram karaṇam, rodhaḥ, rodhasya nirodhasya cakraṃ karaṇaṃ kṛtirāsāṃ vidyate iti rodhacakrāḥ| nadyo vṛṣṭyā prāṇināṃ svaira-sañcaraṇanirodhakāriṇaḥ| yadvā, rodhaḥ tīraṃ, tasya karaṇaṃ nirmāṇa-māsāṃ vidyate tīratvayo hi nadyaḥ| sakāraralopaśchāndasaḥ| yadvā, rudheḥ karaṇe ghañi (3, 3, 16) rudhyate'nena jalapravāha iti rodhaḥ śabdaḥ karaṇaṃ nirmāṇamāsāṃ vidyate| "samudraṃ na sravato rodhacakrāḥ (ṛ0 saṃ0 2, 5, 13, 2)"—iti nigamaḥ| (12) haritaḥ| 'hṛñ haraṇe' bhvādiḥ (u0), 'hṛ prasahyakaraṇe' juhotyādiḥ| 'hasruruhiyupibhya itiḥ (u0 1, 64)'| haranti vṛkṣagulmādīni vegena, prasahya haranti vā| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (13) saritaḥ| 'sṛ gatau (bhū0 pa0)'| pūrveṇa sūtreṇa (u0 1, 64) itipratyayaḥ| anya ityanena samānārthaḥ| "samyak sravanti sarito na dhenā (ṛ0 saṃ0 3, 8; 11, 1)"—"yo vāṃ sakumantasvaritaḥ piparti (ṛ0 saṃ0 5, 5, 17, 2)"—iti nigamī || (14) agruvaḥ| 'ahi gatau (bhū0 ā0)'| 'jatrūvādyaśca (ū0 4, 100)'—iti rupratyāyānteṣu nipātiteṣu draṣṭavyo'yaṃ śabdaḥ, nipātanādlopaḥ, 'tanvādīnāṃ chandasi bahulam (6, 4, 86 vā0)'—ityuvaṅ| gacchanti tāṃstān pradeśān| 'agruvo gamanāt nadyaḥ'—iti mādhavaḥ| "samagruvo samaneṣvañjan (ṛ0 saṃ0 5, 2, 1, 5)"—iti nigamaḥ ||
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit