Nighantu 70.14.6
Nighaṇṭunirvacana 70.14.6
- Language
- Sanskrit
70.14.6
atra bhāskaramiśreṇa—'vadhnam parivṛḍham, aruṣamārocanam'—iti vyākhyātam| vājasaneye tu,—"yuñjanti vadhnamaruṣaścarantam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 11, 1)"—ityatra, uvaṭaḥ—'aśvaṃ yuñjanti vadhnamiti, aśvo'śvādivat stūyata iti vā || 'ṛ gatiprāpaṇayoḥ (kryā0 pa0)'| ṛṇāti abhyāmukhaṃ gacchati, aryate vā tadarthibhiḥ| yadvā, aruṣamiti rūpanāma (nigha0 6, 7), matvarthīyo'kāraḥ, praśastarūpa ityarthaḥ| "hariṃ mṛjantyaruṣo na yujyate (ṛ0 saṃ0 7, 2, 27, 1)"—iti nigamaḥ || 'mana jñāne (di0 ā0)'| padasya nalopābhāvaḥ pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106)| "mahīme asya vṛṣanāma śūṣe māṃścatve vā pṛśane vā vadhatre (ṛ0 saṃ0 7, 4, 21, 4)"—ityatra, mādhavasya prathamabhāṣyam—'mahī mahatī, iśe, asya somasya, śūṣe sukhakare bhavataḥ| ye ca karmaṇī māṃśvatve| aśvanāmaitat| makṣu caratīti| aśvaiḥ kriyaśrāyeṃ yuddhe vāhuyuddhe, vadhatre śatrūṇāṃ hiṃsanaśīle bhavataḥ| sro'ryaṃasvāpacchantūnlre hayacca| tre hanaṃ pradrāvaṇam| atha pratyakṣakṛtaḥ' —ityādi| atra māṃśvatvasya| samāmnāyapāṭheṣu maṃśvatva iti dṛśyate| 'vradhnaṃ māṃśvatorvaruṇasya vaśṛm (ṛ0 saṃ0 5, 4, 11, 3)'—ityatra mādhavaḥ—'maṃśvaturityaśvanāma| iha tu varuṇaciśeṣaṇam, maṃśvatorvaruṇasya mahāntaṃ vaśam'—ityabhāṣayat, nirūpaṇīyam|| (16) avyathayaḥ| 'evāmaprābuttarāṇi bahuvadityuktam (niru0 2, 247)' asandehārthametadādīni bahuvacanāntāni nāmāni| 'vyatha bhayacalanayoḥ (bhū0 ā0)'| 'in sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 114)'—itīnapratyayaḥ, nañsāsaḥ| na vyathantyabhisaṅgrāmeṣu avyathayaḥ dṛṣṭe bhaye'pyavyathaḥ syāditi bhāvaḥ|
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit