Nighantu 70.14
Nighaṇṭunirvacana 70.14
- Language
- Sanskrit
70.14.1
(1) atyaḥ| 'ata sātatyagamane (bhū0 pa0)'| 'kṛtyalyuṭo bahulam (3, 3, 113)'—iti karttari yat| athavā 'abhnyādayaśca (u0 4, 108)'—iti yatpratyayo draṣṭavyaḥ| atati satataṃ gacchati, gacchatyanenākṣāroha iti vā| "vāmatyā api karṇaṃ vahantu (ṛ0 saṃ0 4, 1, 30, 4)"—iti nigamaḥ|| (2) hayaḥ| 'haya gativikrānte (bhū0 pa0)'| pacādyac (3, 1, 135)| hayati gacchatyadhvānaṃ, vikramate vā| 'aśvā-dīnāṃ gativiśeṣo vikramaṇam'—iti vṛttiḥ| "hayo na vidvām̐ ayuji svayaṃ, dhuri (ṛ0 saṃ0 4, 2, 28, 1)"—"hayo'si (tā0 brā0 1, 1, 7)"—iti ca nigamau|| (5) arvā| 'ṛ gatiprāpaṇayoḥ (bhū0 pa0)'| knāmadi-padyarttipṛśakibhyo ghanip (u0 4, 106)'—iti ghanip pratyayaḥ| gacchatyadhvānaṃ prāpayatyadhvanaḥ pāramiti vā| 'arveraraṇavān (niru0 10, 31)'—iti bhāṣye skandasvāmī| bhāṣye tu arveraraṇavān ityarthaprātavacanaṃ draṣṭavyam| arttiranta-rṇītapayarthādvā 'anyebhyo'pi dṛśyante (3, 2, 75)'—iti ghanini rūpam| preryate kasādinā pratikṣaṇaṃ pāṣṇyaryādineti vā| yadvā, anyamāśritaḥ asvatantra ityarthaḥ aśvo hyārohi-paratantraḥ| "dūbho vanvan katvā nārvā (ṛ0 saṃ0 4, 5, 14, 4)"—iti nigamaḥ|| (4) vājī| 'vaja gatau (bhū0 pa0)'| ghañ| vājo vegaḥ| 'raṃhastaraṇiḥ prasabho vego rapo javo vājaḥ'—iti nighaṇṭuḥ| 'ajivrajyośca (7, 3, 60)'—ityatra nyāsaḥ—'cakārasyānukta-samuccayārthatvād vajarepi kutvapratiṣedhasiddhe bhavati vājaḥ'
70.14.2
vājyam'—iti| vājo'syāsti 'ata iniṭhanau (5, 2, 115)' vājī| vegavān hāśvaḥ| yadvā, vājo'nnaṃ, devatātve havirlekṣaṇena, abhvajātīyatve tajjātyucitamudgādyannena tadvān| 'vājāḥ pakṣāḥ abhūvannasyeti vārjī'—iti kṣīrasvāmī| vejanavān vā| vejanaṃ kampanaṃ kampitaḥ svayaṃ, kampayitā vā pareṣāmityarthaḥ| atra 'o cijī bhayacalanayoḥ (ru0 pa0)'—ityasmād vājaśabdaḥ pṛṣodarāditvāt siddhaḥ| "vimocanaṃ vājino rāsabhasya (ṛ0 saṃ0 3, 3, 16, 5)"—iti nigamaḥ|| (5) saptiḥ| 'ṣapa samavāye (bhū0 pa0)'| 'sapinasicasipadimbhyastip'—iti śrībhojadevaḥ| sapati saṅgrāmeṣu sahasāmevaiti| gatikarmaṇo vā saptiḥ| 'sapateḥ sparśārthāt'— iti mādhavaḥ| 'sṛpṛ gatau (bhū0 pa0)'—asmādvā tipratyaye guṇe ca raiphalopo bāhulakāt, sarpati saptiḥ| "juṣāṇa indra saptibhirne ā gahi (ṛ0 saṃ0 6, 1, 6, 3)"—iti nigamaḥ|| (6) vahiḥ| 'vaha prāpaṇe (bhū0 u0)'| 'vahiśriśruyudruglāhātvarisyo nit (u0 4, 51)'—iti nipratyayaḥ| "ye tvā vahanti vahnayaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 1, 264, 6)"—iti nigamaḥ|| (7) dadhikrāḥ| 'tatra dadhikrā' ityetad dadhat krāmatīti vā dadhat krandatīti vā dadhadākārī bhavatīti vā (niru0 2, 27)'— ityatra skandasvāmī—'dadhikrāḥ, dadhat dhārayaṃt svārohiṇaṃ krāmati, dadhat krandati harṣārthaṃ heṣāravaṃ karoti, dadhadityākārī bhavati adhiṣṭhitam, īṣadvanatamadhyabhāgaḥ, uddhatakandharaḥ, kuścitaghoṇaḥ, stimitacakṣuḥ, karṇaśuktikākāro bhavati'—iti| sarvatra draṣṭavyaḥ bdaḥ pūrvapadaṃ tasya pṛṣodarāditvāt (ī, 3, 106) takāralopa ikārāntādeśaśca|
70.14.3
krāmateḥ krandaterāṅpūrvāt karotervottarapadaṃ, tatra, krāmateḥ 'janasanakhanakramagamo viṭ (3, 2, 67)'—iti viṭ, 'viḍvanoranunāsikasyāt (6, 4, 41)'—ityātvam| krandeḥ 'anyebhyo'pi dṛśyante (3, 2, 75)'—iti vic, vyatyayenānunāsikasyātvaṃ, dakāralopaśca pṛṣodarāditvena karoteḥ kvip yuk cānuvartate| āṅca dhātoḥ paro yaṇādeśaḥ, dadhikrāḥ| 'ṛtuṃ dadhikrā anumantavī tvat (ṛ0 saṃ0 3, 7, 14, 4)'—iti nigamaḥ || (8) dadhikrāvā| atra 'anyebhyo'pi dṛśyante (3, 2, 75)' —iti vanip| anyatsarvaṃ pūrveṇa samānam arthaśca| 'dadhikrāveṣamūrjaṃ svarjanat (ṛ0 saṃ0 3, 7, 14, 2)'—iti nigamaḥ || (6) pataṅgā| 'iṇ gatau (adā0 pa0)'| 'hasisṛgṛrāghāmidamillapūdhūrvibhyastan (u0 3, 83)'—iti tanapratyayaḥ karmaṇi| 'bhūte'pi dṛśyante (3, 3, 2)'—ityukteḥ bhūte'pi bhavanti| pataṃ prāptam| 'gamlṛ gatau (bhū0 pa0)' 'iṇśībhyāṃ van (u0 1, 150)'—iti bāhulakād vanapratyayaḥ ṭilopaśca| gamyata iti gaḥ gantavyo deśaḥ| pataḥ prāpto gantavyo yena sa pataṅgaḥ| abhvastu śaighryātiśayena gamanārambha evāvilambitaṃ gantavyadeśaṃ prāpnotīti pata ucyate| 'pataṅgāḥ prāptagantavyāḥ'— iti mādhavaḥ| yadvā, pataśabdaḥ śuklaparyāyaḥ, gameḥ kvip, 'gamaḥ kau (ī, 4, 40 )'--ityanunāsikalopaḥ, 'ūsca gamādīnām (ī, 4, 40 cā0)'--ityukāro'ntādeśaḥ| āgamanamāgūḥ| dhātupasargayoḥ sthānavipargyayaḥ prāptaḥ| etasya śuklavarṇasyāgamanamsyāsti matvarthīyasya luk| etagvāḥ śuklavarṇā aśvāḥ| yadvā, etaḥ śuklavarṇo'syāstīti 'keśādvo'nyatarasyām (5, 2, 106)'-anyebhyo'pi dṛśyate (5, 2, 106 vā0)'—iti vapratyayaḥ, gakāra upajanaḥ|
70.14.4
'etasya śvetavarṇasya gvo matvarthīyo bhavati'—iti mādhavaḥ| sarveṣāmaśvānāṃ yatra kāpi śauklyamasti rūpeṇa vā| etagvāśabdo'śve vartate| tathāca 'viśākhāṣāḍhau manthadaṇḍayoḥ' —ityatra padamañjaro—'viśākhāṣāḍhaśabdau rūḍhirūpeṇa manthadaṇḍayovarttete, tena yathākathañcit sādhutvānuśāsanārthaṃ vyutpattiḥ kriyate, —iti| tenāmatvarthe'pi na doṣaḥ| 'etagvā'—ityākārāntapāṭho yathādṛṣṭam| "etagvā citra suyujā yujānaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 5, 17, 2)"—"etagvā cidya etaśā yuyojate (ṛ0 saṃ0 6, 5, 6, 2)"—itica nigamādau 'kṣupāṃ kṣuluk (7, 1, 36)'—iti vibhakterākāraḥ || (10) etaśaḥ| 'iṇ gatau (adā0 pa0)'| 'iṇastaśantaśasnunī (u0 3, 145)'—iti taśanpratyayaḥ| etaśaḥ gamanakuśalaḥ| yadvā, etaśabdāt lomāditvāt (5, 2, 10) śas| etadvā etaccharīra etaśaḥ, pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106) sarvasiddhiḥ| "etaśo vahati dhūrṣu yuktaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 5, 5, 2)"—"yadetaśobhiḥ patarai rathardhyasi (ṛ0 saṃ0 7, 8, 12, 3)"—iti ca nigamau || (11) paidyaḥ| 'pada gatau (di0 ā0)'| 'kṛṣṛbhrṛhubhyo paḥ (u0 1, 153)' iti vapratyayo vāhulakāt, akārasyaikāraḥ pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106)| padyate gacchati padyate'neneti vā| 'padeḥ paidvo gatikriyāyām'—iti mādhavaḥ| "paidvo na hi tva mahi nāmnāṃ hantā (ṛ0 saṃ0 7, 3, 24, 4)"—iti nigamaḥ||
70.14.5
(12) daurgahaḥ| durśabde upapade gṛhṇāteḥ (kyā0 u0), gāhe vā (bhū0 ā0) 'īṣadduḥsu kṛcchākṛcchārtheṣu khal (3, 3, 126)', rephalopaḥ, pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106) gṛhṇāteḥ, gāherhrasvatvam| aśvahṛdayānabhijñairgṛhītumaśakyatvāt durgāha ityucyate| durgāha eva daurgahaḥ, prajñāditvādaṇ (5, 4, 38)| yadvā, 'duḥkhena gahitavyatvāt durgāhaṃ jalamucyate'—iti mādhavaḥ, tatra bhavo daurgahaḥ, 'tatra bhavaḥ (4, 3, 53)'—ityaṇ, 'apsu yonirvā aśvaḥ (śata0 brā0 5, 4, 4, 4)'—iti śrutiḥ| "saptaṛṣayo daurgahe badhyamāne (ṛ0 saṃ0 3, 7, 18, 3)"—iti nigamaḥ|| (13) auccaiḥśravasaḥ| amṛtamanthane jāto'śva uccaiḥśravāḥ| uccairmahacchravaḥ kīrtirasyeti, 'tasyāpatyam (4, 1, 62)'—ityaṇ| tatkulīnā hayāśvāḥ sarve| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (14) tārkṣyaḥ| tūrṇamaśnute gantavyaṃ, tīrṇe antarikṣe kṣīyatīti tārkṣyaḥ| tūrṇaśabdāt tīrṇaśabdādvā pūrvapadam, aśnoteḥ kṣīyatervottarapadam, pṛṣodarādiḥ (6, 3, 106)| aśvo hi vegavaśādākāśe gacchanniva hi dṛśyate prekṣakaiḥ| yadvā, vegena tākryasādṛśyāt tākrya ityucyate| 'turaṅgagaruḍau tākryauṃ (amaḥ koḥ 3, 3, 145)'—ityatra tṛkṣasyāpatyaṃ tākryaḥ, gargāditvāt, —iti kṣīrasvāmī| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || 'aśrū vyāptau (svā0 ā0)'| kuvāpājimi-svadisādhyaśūbhya uṇ (u0 1, 1)'| aśnute'dhvānam| aśnātervā bāhulakāduṇ (3, 3, 1)| aśnāti mahāśano bhavati| āśuriti kṣipranāma (nigha0 2, 15), śīghro vā| "dravaccakreṣvāśuṣu (ṛ0 saṃ0 6, 3, 13, 8)"—iti nigamaḥ ||
70.14.6
atra bhāskaramiśreṇa—'vadhnam parivṛḍham, aruṣamārocanam'—iti vyākhyātam| vājasaneye tu,—"yuñjanti vadhnamaruṣaścarantam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 11, 1)"—ityatra, uvaṭaḥ—'aśvaṃ yuñjanti vadhnamiti, aśvo'śvādivat stūyata iti vā || 'ṛ gatiprāpaṇayoḥ (kryā0 pa0)'| ṛṇāti abhyāmukhaṃ gacchati, aryate vā tadarthibhiḥ| yadvā, aruṣamiti rūpanāma (nigha0 6, 7), matvarthīyo'kāraḥ, praśastarūpa ityarthaḥ| "hariṃ mṛjantyaruṣo na yujyate (ṛ0 saṃ0 7, 2, 27, 1)"—iti nigamaḥ || 'mana jñāne (di0 ā0)'| padasya nalopābhāvaḥ pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106)| "mahīme asya vṛṣanāma śūṣe māṃścatve vā pṛśane vā vadhatre (ṛ0 saṃ0 7, 4, 21, 4)"—ityatra, mādhavasya prathamabhāṣyam—'mahī mahatī, iśe, asya somasya, śūṣe sukhakare bhavataḥ| ye ca karmaṇī māṃśvatve| aśvanāmaitat| makṣu caratīti| aśvaiḥ kriyaśrāyeṃ yuddhe vāhuyuddhe, vadhatre śatrūṇāṃ hiṃsanaśīle bhavataḥ| sro'ryaṃasvāpacchantūnlre hayacca| tre hanaṃ pradrāvaṇam| atha pratyakṣakṛtaḥ' —ityādi| atra māṃśvatvasya| samāmnāyapāṭheṣu maṃśvatva iti dṛśyate| 'vradhnaṃ māṃśvatorvaruṇasya vaśṛm (ṛ0 saṃ0 5, 4, 11, 3)'—ityatra mādhavaḥ—'maṃśvaturityaśvanāma| iha tu varuṇaciśeṣaṇam, maṃśvatorvaruṇasya mahāntaṃ vaśam'—ityabhāṣayat, nirūpaṇīyam|| (16) avyathayaḥ| 'evāmaprābuttarāṇi bahuvadityuktam (niru0 2, 247)' asandehārthametadādīni bahuvacanāntāni nāmāni| 'vyatha bhayacalanayoḥ (bhū0 ā0)'| 'in sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 114)'—itīnapratyayaḥ, nañsāsaḥ| na vyathantyabhisaṅgrāmeṣu avyathayaḥ dṛṣṭe bhaye'pyavyathaḥ syāditi bhāvaḥ|
70.14.7
yadvā, vyathiriti krodhanāma (nigha0 2, 13), ārohaṇatāḍanavandhanādibhirna krudhyantītyarthaḥ| 'patattribhiraśramairavyathibhiḥ (ṛ0 saṃ0 5, 5, 16, 7)'—iti nigamaḥ|| (20) śyenāsaḥ| 'śyenaḥ śaṃsanīyaṃ gacchati (niru0 4, 24)'—iti bhāṣye| jasi 'ājjaserasuk (7, 1, 50)'| "śyenāso na duvasanāso artham (ṛ0 saṃ0 3, 5, 5, 5)"— iti nigamaḥ|| (21) suparṇāḥ| 'pṛ pālanapūraṇayoḥ (ju0 pa0)'| 'dhāpavasyajyatibhyo naḥ (u0 3, 6)'—iti napratyayaḥ| supālyante yavasādipradānena, pūrayanti vā nabhaḥ heṣāravādinā saṅgrāmasādhanatvāt| patatervā bāhulakāt napratyayastatkārasya rephaḥ, śobhanagamanā ityarthaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (22) pataṅgāḥ| 'patḷ gatau (bhū0 pa0)'| 'pateraṅgac (u0 1, 117)'| yadvā, khacprakaraṇe 'gamestu khacyupasaṃkhyānam (3, 2, 68 vā0)'—iti khac, khaca ca ḍidvā cakravyaḥ (3, 2, 68 vā0), 'khityanavyayasya (6, 3, 66)'—iti mum pataṅgā iti| 'aśvāḥ pūrvaṃ pakṣiṇo'bhūvan—iti śrūyate| "rathe yuktāsa āśavaḥ pataṅgāḥ (ṛ0 saṃ0 1, 8, 18, 4)"—iti nigamaḥ| āśuśabdo viśeṣaṇam|| (23) naraḥ| 'ṇīñ prāpaṇe (bhū0 u0)'| 'nayaterḍicca (u0 3, 63)'—iti jhanapratyayaḥ| jasi naraḥ| nayanti ārohiṇam, karmaṇāṃ netāro vā naraḥ| "tvaṃ sūro harito rāmayornṛn (ṛ0 saṃ0 1, 8, 26, 3)"—iti nigamaḥ| 'nṛn aśvān'—iti mādhavaḥ||
70.14.8
(24) hāryyāṇām| 'hṛ kauṭilye (bhū0 pa0)'| 'ṝhaloryyat (3, 1, 124)'| khalīnādyākarṣaṇe mukhādiṣvaṅgeṣu kuṭilīkriyante hayyaśvāḥ| yadvā, haratirattikarmā (nigha0 2, 8), 'kṛtyalyuṭo bahulam (3, 3, 113)'—iti ṇyat| hartyartham aśvāḥ hāryyāḥ| 'hari gatau'—iti mādhavaḥ| "hāryyāṇām" —iti yathādraṣṭapāṭhaḥ| "putro na hāryyāṇām (ṛ0 saṃ0 4, 1, 1, 4)"—iti nigamaḥ|| (25) haṃsāsaḥ| 'hana hiṃsāgatyoḥ (adā0 pa0)'| 'vṛtṛvadihanikamikami (yudhyaci) bhyaḥ saḥ (u0 3, 56)'—iti sapratyayaḥ| ghnanti gacchantyadhvānaṃ, gacchantaḥ padbhiradhvānaṃ hiṃsanti vā (ai0 brā0 5, 1, 1)| "haṃsāso ye vāṃ madhumanto aśvidhaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 7, 21, 4)"—iti nigamaḥ|| (26) aśvāḥ| 'aśū vyāptau (svā0 ā0)'| 'aśupruṣila-ṭikasikhaṭiviśibhyaḥ kvan (u0 1, 146)'—iti kvanpratyayaḥ| aśnuvate'dhvānaṃ mahāśanā bhavantīti ca| "yadākṣiṣurdivyamajmamaśvāḥ (ṛ0 saṃ0 2, 3, 12, 5)"—iti nigamaḥ|| iti ṣaḍviṃśatiraśvanāmāni | 'daśottarāṇyādiṣṭopayojanānītyācakṣate sāhacaryajñānāya (niru0 2, 28)'—itihāsapakṣe'pi pūrvapakṣāparapakṣāvaho-rātre vā ||
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit