Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 70.15

Nighaṇṭunirvacana 70.15

Language
Sanskrit

70.15

"(1) harī indrasya| somapānādikriyāyā sādhanatvāt|| (2) rohito'gneḥ| nityapakṣe jvālā aśvā vyāptimatyaḥ|| (3) harita ādityasya| haritavarṇā raśmayaḥ prātarādityasya|| (4) rāsabhāśvinoḥ| aśvibhogakāle rāsabhavarṇau, tatkālocitena śyāmalena varṇenāyaṃ vyapadeśaḥ|| (5) ajāḥ pṛṣṇyaḥ| ajā ajanāt| pṛṣṇyaḥ kāle raśmayo gacchanti|| (6) pṛśatyo marutām| pārṣi sarvataḥ pṛśatyo vicitrā meghamālā marutām|| (7) aruṇyo gāva upasaḥ| upasaḥ kāle tamo'bhibhave aruṇimāyāmāgantryaḥ|| (8) śyāvāḥ savituḥ| savituḥ kāle śyāmavarṇā bhavanti|| (9) viśvarūpā bṛhaspateḥ| 'chandāṃsi vai viśvarūpāṇi (śata0 brā0 8, 4)'—iti śruteḥ|| (10) niyuto vāyoḥ| "apravṛttau tṛṇaparṇānāmavādeḥ sañcaraṇānmiśraṇācchiyutaḥ||"—iti skandasvāmigranthāḥ||
śabdavyutpattistāvat pradarśyate—
(1) harī| 'hvañ haraṇe (bhū0 u0)'| 'hṛpiṣiruhivṛtividichidikīrttibhyaśca (u0 4, 115)'—itīnapratyayaḥ| harato ratham| atra tāṇḍyakam—'pūrvapakṣāparapakṣau vā indrasya harī, tābhyāṃ hīdaṃ sarvaṃ harati (ai0 1, 1, 1)'—iti, asmin pakṣe karaṇe in| 'ṛksāme vā indrasya harī'—ityaitareyabrāhmaṇam (2, 3," 6)| 'ṛksāme vai harī'—iti yajurbrāhmaṇam (3, 4, 36)| “indro harī yuyajo aśvinā ratham (ṛ0 saṃ0 2, 3, 5, 1)”— iti nigamaḥ || (2) rohitaḥ| 'hasaruhiyubhibhya itiḥ (u0 1, 64)'—iti itipratyayaḥ| rohanti ārohanti rathaṃ vahantyādivamiti rauhitaḥ| “rohidaśva śucivata (ṛ0 saṃ0 6, 3, 32, 1)”—iti nigamaḥ || (3) haritaḥ| pūrvavat itiḥ (u0 1, 64)| haranti rathrthaṃ tamo vā svabhāsā| yadvā, haricchabdaḥ pītavarṇavacano haridvarṇo vā| “yadetadayuktāharitaḥ sadhasthāt (ṛ0 saṃ0 1, 8, 7, 4)” —iti nigamaḥ || (4) rāsabhau| 'rās śabde (bhū0 ā0)'| rāsivalibhyāñca (u0 3, 121)'—ityabhacpratyayaḥ| rāsate śabdaṃ karotīti rāsabhaḥ, tau rāsabhau| 'gardabharathenāśvinā udjayatām'—iti brāhmaṇam (ai0 brā0 4, 2, 3)| “yuñjāthāṃ rāsabhaṃ rathe (ṛ0 saṃ0 6, 6, 8, 2)”—“tadrāsabho nāsatyā sahasrabhājā (ṛ0 saṃ0 1, 8, 8, 2)”—iti ca nigamau || (5) ajāḥ| 'aja gatikṣepaṇayoḥ (bhū0 pa0)'| pacādyac (3, 1, 134)| vībhāvābhāvo vyatyayena| ajanti gacchanti sarvataḥ kṣipanti vā tamaḥ| “ahelamāno rarivām̐ ajāśca śravasyatāmajāśva (ṛ0 saṃ0 2, 2, 2, 4)”—iti nigamaḥ || (6) pṛṣatyaḥ| 'pṛṣu vṛṣu secane (bhū0 pa0)'| 'vartamāne pṛṣanmahat (6, 4, 30 vā0)'—ityādinā siddham| 'pṛṣatyaḥ saha saṅgatāḥ'—iti mādhavaḥ| tadā 'puṃyogādākhyāyām (4, 1, 48)' —iti ṅīp| "upo ratheṣu pṛṣatīrayugdhvam (ṛ0 saṃ0 1, 3, 16, 1)"—iti nigamaḥ|| (7) gāvaḥ| vyākhyātā raśmināmasu (1, 5, 3)| gantryaḥ| "yuṅkte gacā maruṇānāmanīkam (ṛ0 saṃ0 2, 1, 6, 1)"—iti nigamaḥ|| (8) śyāvāḥ| 'śyaiṅ gatau (bhū0 ā0)'| kṛgaśṛdṛbhyo vaḥ (u0 1, 153)'—iti bāhulakād vapratyayaḥ| śyāvo dhūsarāruṇo varṇaḥ, tadvanto'pi śyāvāḥ, 'guṇavacanebhyo matupo lugvaktavyaḥ (1, 4, 16 vā0)'| "vi janāñchyāvāḥ śitipādo avyan (ṛ0 saṃ0 1, 3, 6, 5)"—iti nigamaḥ| (9) viśvarūpāḥ| nānāvarṇāśvāḥ| "bṛhaspatiśca savitā ca viśvarūpairihāgatam"—"bṛhaspatirviśvarūpāmupājata (ṛ0 saṃ0 2, 3, 5, 1)"—iti ca nigamau|| (10) niyutaḥ| nipūrvāt 'yu miśraṇe (adā0 pa0)'—ityasmāt kvip| niyuvanti miśrayanti tṛṇaparṇādīni, ātmānaṃ rathena vā| yadvā, nipūrvāt 'yamu uparame (bhū0 pa0)'—ityasmāt 'mṛgro rutiḥ (u0 1; 61)'—iti bāhulakāt utipratyayaṣṭilopaśca| niyamyante sārathinā niyutaḥ| "niyudbhirvā yaviṣṭhye duroṇe (ṛ0 saṃ0 5, 6, 14, 3)"—iti nigamaḥ|| iti daśādiṣṭopayojanāni |

Linked texts (1)