Nighantu 70.16
Nighaṇṭunirvacana 70.16
- Language
- Sanskrit
70.16
(1) bhrājate| 'ṭu bhrājṛ dīptau' bhvādirātmanepadī| "bhrājate śreṇidan (ṛ0 saṃ0 7, 7, 2, 3)"—iti nigamaḥ||
(2), (3) bhrāśate| bhrāśyati| 'ṭu bhrāśca bhlāś dīptau' bhvādī ātmanepadinau| 'cā bhrāśabhlāśabhramukkamuklamutrasicuṭilapaḥ (3, 1, 70)'—iti pakṣe śyan, parasmaipaditvaṃ chāndasam| "ni tigmāni bhrāśayan bhrāśyāni (ṛ0 saṃ0 8, 6, 20, 5)"—iti nigamaḥ| 'bhrāśyati śilājitādīni'—iti mādhavaḥ| bhlāśyatīti pāṭhāntaram| bhrāśyatītivat prakriyā||
(4) dīdayati| nairukto dhātuḥ (niru0 10, 16)| yadvā, 'dīdhīṅ dīptidevanayoḥ (adā0 ā0)'—ityasya dhakārasya dakāro vyatyayena, 'bahulaṃ chandasi (2, 4, 73)'—iti śapo lugabhāvaḥ, parasmaipaditvaṃ chāndasam| "yo aninmo dīdayadap svanta 1 : (ṛ0 saṃ0 7, 7, 24, 4)"—iti nigamaḥ|| (5) śocati| 'śuca śoke' bhvādiḥ parasmaipadī, dīptyarthatvaṃ tvanekārthatvāddhātūnām| "ajasreṇa śociṣā śośucānaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 2, 7, 4)"—iti nigamaḥ|| (6) mandate| 'madi stutimodamadasvapnakāntigatiṣu' atra dīptyarthaḥ| bhvādirātmanepadī| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (7) bhandate| 'bhadi kalyāṇe sukhe ca' bhvādirātmanepadī dīptyarthatvaṃ pūrvavat| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (8) rocate| 'ruca dīptau' curādirātmanepadī| kathādiśca "vi yat sūryo na rocate bṛhadbhyaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 2, 11, 4)"—iti nigamaḥ|| (9) dyotate| 'dyuta dīptau' bhvādirātmanepadī| "adidyutat (ṛ0 saṃ0 4, 5, 13, 4)"—iti nigamaḥ|| (10) jyotate| 'yutṛjuttṛ dīptau' bhvādirātmanepadī| yakāraśchāndasaḥ| yadvā, dyutervigṛhītaḥ| 'dyuterisinnādeśca jaḥ (u0 2, 103)'—iti isinpratyaye vihito jo bāhulakādatrāpi bhavati| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| kecidasya sthāne "chanyate"—iti paṭhanti| 'chadi saṃvaraṇe'—iti curādiḥ parasmaipadī, vyatyayenātmanepadaṃ ṭilopaḥ; 'chand-syubhayathā (3, 4, 117)'—ityārdhadhātukatvādvā ṭilopaḥ| nigamadarśanānnirṇayaḥ|| (11) dyumat| dyotate dyut, sampadāditvāt (3, 3, 94 vā0) kvip| dyurastīti matup, pṛṣodarāditvāt (6, 3, 109)
takāralopaḥ | yadvā, 'divu krīḍāvijigīṣāvyavahāradyutistutikāntigatiṣu (di0 pa0)'—ityasmāt dīptyarthāt diverdyatīti vici pratyaye dyotanaṃ div, tato matupi 'diva ut (ī, 1, 131)'—ityutvaṃ dīptimadityarthaḥ | samāmnāye yasya padārthasya yad vācakamākhyātaṃ nāma ca tatsahaivānyatrāpi paṭhyate| tathāhi—kāntikarmasu (nigha0 2, 6) uśigādi, vyāptikarmasu (nigha0 2, 18) āpnuvāna ityādi, mahannāmasu (nigha0 3, 3) vavakṣitha vivakṣase, paśyatikarmasu (nigha0 3, 11) cicarṣaṇityādi, evamihāpi dyumaditi nāmapadasya dhātumadhye pāṭhaḥ kiścit dyotatervikṛtatvādiveścānekārthatvāt jvalanārthatvakhyāpanārtham| "dyumadamīvacātanaṃ rakṣohā (ṛ0 saṃ0 5, 2, 12, 6)" —iti nigamaḥ || ityekādaśa jvalatikarmāṇo dhātavaḥ |
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit