Nighantu 70: atha prathamādhyāyaḥ
Nighaṇṭunirvacana 70
- Language
- Sanskrit
Contents
- 70.1 — 10 parts
- 70.2 — 13 parts
- 70.5 — 7 parts
- 70.6 — 6 parts
- 70.7 — 5 parts
- 70.8 — 5 parts
- 70.10 — 15 parts
- 70.11 — 18 parts
- 70.12 — 31 parts
- 70.13 — 11 parts
- 70.14 — 8 parts
atha prathamādhyāyaḥ
70.p1
"athāto'nukramiṣyāmaḥ"---ityādi (2, 5) nirukte tasya ṭīkāyāñca yannaighaṇṭukakāṇḍaviṣayamuktaṃ tat sarvaṃ tatraiva draṣṭavyam ||
70.1.1
(1) gauḥ| 'gamlṛgatau (bhū0 pa0)' asmād 'gamerḍoḥ (u0 2, 63)'—iti kartari kārake adhikaraṇe vā ḍoḥ pratyayaḥ | gātervā stutyarthāt (adā0 pa0) bāhulakokteḥ (3, 3, 113) karmaṇyadhikaraṇe vā| 'gotoṇit (7, 1, 60)'—iti ca ṇijantāvād vṛddhiḥ| atra bhāṣyam—'gauriti pṛthivyā nāmadheyaṃ yaddūraṃ gatā bhavati yaccāsyāṃ bhūtāni gacchanti gātervokāro nāmakaraṇaḥ (niru0 2, 5),—iti| asya skandasvāmī—'dūraṃ gatā bhavati nairantaryeṇātmākāśādivat dūre'pyupalabdhergatikriyāvyavahāraḥ'| anyatrānyatra copalabdherdūropadeśaḥ| pratyayopāttarūḍhyarthasambandhācca gamiratra nairantaryopalabdhidūraviśiṣṭaṃ gamanamupādatte, 'takṣā' 'parivrājakaḥ' iti yathā| yaccāsyāṃ bhūtāni prāṇino gacchanti| co vārthe| gātervā stutyarthasya| (adā0 pa0) gīyate stūyate'sāviti, gāyanti vāsyāṃ sthitā iti gauḥ| udāhara ṇam 'gopadasi' iti| gārhapatyopasthāne viniyogāt, gārhapatyasya ca gavi pṛthivyāṃ sadanāt gośabdasya pṛthivyabhidhānatvaniścitamiti| evamanyeṣvapyudāharaṇeṣu tatra tatra mantravākyārthasamavāyena abhidheyaṃ pradarśanīyaṃ niścitya tattadarthābhidhāyitvam| "vrajaṃ gaccha goṣṭhānam (ya0 vā0 saṃ0 1, 25-26)"—"gaurjagāra yadva pṛcchān (ṛ0 saṃ0 10, 31, 10)"—"abhavat pūrvyā bhūmanā gauḥ (ṛ0 saṃ0 10, 31, 6)" iti nigamāḥ || (2) gamā| gameḥ pūrvasminneva kārakadvaye 'kaninyuvṛṣitakṣi (u0 1, 154)'—ityādinā vihitaḥ kaninapratyayo bāhulakāt bhavati|
70.1.2
'gama-hana-jana-khana-ghasāṃ lopaḥ kṅityanaḍiḥ (6, 4, 98)'— ityupadhālopaḥ, auṇādikena 'mānan (u0 4, 140)'—iti sūtreṇa vā manini vāhulakāt (3, 3, 1) ṭilopaḥ, 'ḍābubhābhyāmanyatarasyām (4, 1, 13)| arthaḥ pūrvavadeva | 'gamāgacchateḥ, gacchantīhīyam'—iti-mādhavaḥ | "divaśca gamaścāpāñca jantavaḥ (ṛ0 saṃ0 10, 46, 2)"—"divaśca gamaśca martyem (ṛ0 saṃ0 10, 12, 6)"—iti ca nigamau | gama ityatra chāndasatvādrūpasiddhiḥ || (3) jamā| jamatirgatikarmā (nigha0 2, 10) 'jamu adane (bhū0 pa0)'—janī prādurbhāve (di0 ā0),—'aṅgū vyakti prakṣaṇakānti-gatiṣu (ru0 pa0)' prakṣaṇaṃ secanamiti tadvṛttiḥ | etebhyaḥ 'śvannukṣan pūvan grīhan (u0 1, 151)'—ityādinā parijamabhiti kaninjantaṃ sopasargaṃ nipātitam, vāhulakāt (3, 3, 1) nirupasargamapi bhavati | nipātanādeva kārakaviśeṣasiddhiḥ | 'ḍābubhābhyāmanyatarasyām (4, 1, 13)'| gatau pūrvabadarthaḥ| adanti cāsyāṃ bhūtāni, jātāni vā svakāraṇāt, jāyantevāsyā oṣadhayaḥ| tathācopaniṣat—' adbhyaḥ pṛthivī, pṛthivyā oṣadhayaḥ (tai0 u02, 1)' —iti| athavā vyaktā sarveṣāṃ pratyakṣā na hyākāśādivadvyaktā pṛthivī ; 'tisro mahīruparāstasthuratyā guhā dve nihite darśyekā (ṛ0 saṃ0 3, 56, 2)'—iti ca śrutiḥ| aktā siktā bhavati vṛṣeṇa: 'tasmādasāvimāṃ vṛṣṭyābhyunandyabhijighrati (ai0 brā0 1, 2, 1)'—iti brāhmaṇam| "ye ke ca jamā mahino ahimāyāḥ (ṛ0 saṃ0 6, 52, 15)"—"abhikratvendrabhūradhjaman (ṛ0 saṃ0 7, 21, 6)"— "jamayā atra vasavorata devāḥ (ṛ0 saṃ0 7, 36, 3)"—"adhajmo. adhavā divaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 1, 18)"—iti ca nigamāḥ ||
70.1.3
(4) kṣamā| 'kṣi kṣaye' bhvādiḥ (pa0), 'kṣi nivāsagatyoḥ' tudādiḥ (pa0), 'kṣi hiṃsāyām' ṝyādiḥ (pa0), kṣai, kṣe, kṣai, kṣaye (bhū0pa0), 'kṣamūṣ sahane (di0 pa0)', 'kṣamāyī viṣūnaneṃ (bhū0 ā0)'—etebhyaḥ auṇādike manini (u0 4, 140) bāhulakādūpasiddhiḥ| ḍāpi gatārtha uktaḥ| kṣīyanti nivasantyasyāṃ prāṇinaḥ, kṣāyyanti avayavaṃ gacchantyasyāṃ padārthā iti vā, hiṃsyante'syāṃ pāpakṛta iti vā, kṣamate vā prāṇijātarūpaṃ, bhāraṃ vidhanayati vā prāṇinaḥ svakīyakāle| "pitā yatsvāṃ duhitaramadhiṣkan kṣamayā retaḥ (ṛ0 saṃ0 10,61,7)"—"kṣamayā carati pari sā vṛṇaktu naḥ (ṛ0saṃ07, 46, 3)"—iti ca nigamau || (5) kṣā| nirūpitā eva dhātavaḥ| 'anyeṣvapi dṛśyate (3,2,101)'—iti sopapadāt janerdhidhīyamāno ṅaḥ pratyayaḥ, 'apiśabdaḥ sarvopādhi-vyabhicārārthaḥ'—ityukternirupapadebhyo'pi bhavati| kṣamāyastu chāndasatvānmakāralopaḥ| arthaḥ pūrvokta eva| "jātasya ca jāyamānasya ca kṣām (ṛ0 saṃ0 1, 66, 7)"—iti nigamaḥ || (6) kṣamā| nirūpitā eva dhātubhāvāḥ| auṇādike manini (u04, 140) bāhulakādūpasiddhiḥ| arthaḥ pūrvokta eva| 'kṣamūṣ sahane (di0pa0)'—ityasmād vā pūrvavat ṅāppratyayaḥ| "yaḥ pārthivasya kṣamyasya rājā (ṛ0saṃ0 2, 14, 11)"—iti nigamaḥ || (7) kṣoṇiḥ| 'tukṣu rukṣ śabde' adādiḥ (pa0) 'vījyājva-kṣibhyo niḥ (u0 4, 48)'—iti vihito nipratyayo bāhulakād
70.1.4
bhavati, guṇaḥ ṣatvam| kṣūyate śabdyate stūyate stotṛbhiḥ, kṣavantyasyāṃ bhūtānīti vā| kṣoṇīti īkārāntaṃ kecit paṭhanti| tadā "kṛdikārādaktino vā ṅīṣ vaktavyaḥ (4, 1, 45 vā0)"—iti ṅīṣ| "navanta kṣoṇayo yathā (ṛ0 saṃ0 10, 22, 6)"—"yaṃ kṣoṇīranucakrade (ṛ0 saṃ0 8, 3, 10)"—iti nigamau|| (8) kṣitiḥ| "kṣi nivāsagatyoḥ (tu0 pa0),' 'kṣi kṣaye (bhū0 pa0)' 'kṣi hiṃsāyāṃ (svā0 krayā0 pa0)'—etebhyo'pi "vasestiḥ (u0 4, 175)"—iti vihitasti-pratyayo bāhulakāt (3, 3, 1) bhavati, guṇābhāvaśca| athavā striyāṃ ktin (3, 3, 94)' karmaṇyadhikaraṇe (3, 3, 63) vā bhavati| arthastu kṣametyatroktaḥ "kṣeti kṣitīḥ subhago nāma puṣyan (ṛ0 saṃ0 5, 37, 4)"—"vīhi svasti sukṣitiṃ divaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 2, 11)"—iti nigamau|| (9) avaniḥ| "ava rakṣaṇa-gati-tṛpti-bhītya-'vagama-praveśa-śravaṇa-sāmarthya-yācana-kriyecchā-dīptya-'vāptyā-''liṅgana-hiṃsā-dāna-bhāga-vṛddhiṣu (bhū0 pa0)"—asmāt "arttisṛdhṛdhamyamyaśyavinibhyo'niḥ (u0 2, 65)"—ityani-pratyayaḥ| avati prajāḥ avyante vā bhūpaiḥ| etāvatsvartheṣu yo yogyaḥ sa boddhavyaḥ| "ā vāṃ rakṣo'vanirne pravatvān (ṛ0 saṃ0 1, 181, 3)"—"yatsīḥ mahīma-vaniṃ prāmi martyaśat (ṛ0 saṃ0 1, 140, 5)"—iti ca nigamau|| (10) urvī| "ūrṇuñ-ācchādane (adā0 u0)"—asmāt "mahati hasvaśca (u0 1, 30)"—iti upratyayo ṇalopo hasvaśca,
70.1.5
uruḥ | "votoguṇavacanāt ( 4, 1, 44 )"-iti ṅīṣ | ūrṇoti ācchādayati urvī | mahattvādācchādayitrī bhūmiḥ svasmin hitānāṃ vā padārthānām | vṛṇotervā (svā0pa0) pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106 ) rūpasiddhiḥ | 'chādanārthaṃ viśiṣṭam'-iti skandasvāmī | vṛṇoterācchādanārthatve'nuvādaśca | "mā sīmavadya ā bhāgurvī kāṣṭhā (ṛ0saṃ0 8,80,8)" - iti nigamaḥ || (11) pṛthvī | 'pratha prakhyāne ( bhvā0 ā0 ) ' - 'prathi-madibhrasjāṃ samprasāraṇaṃ salopaśca (u01,27)'-ktiku-pratyayaḥ samprasāraṇañca | prathate'sāviti pṛthuḥ | pūrvavat ( 4,1,44) ṅīṣ | pṛthvī vistīrṇetyarthaḥ | pañcāśatakoṭiyojanavistīrṇeti pṛthivī | yadvā antarbhāvitaṇyarthāt prathateḥ 'uṇādayo bahulam (3,3,1)", 'bhūte'pi dṛśyante ( 3, 3, 2) - iti vacanāt bhūte ku-pratyayaḥ | brahmaṇā pūrvameva vistāritetyarthaḥ | 'tatpuṣkaraparṇe'prathayat yadaprathayat pṛthivyai pṛthivītvam (ya0 śa011, 16,-13,2)" - iti hi brāhmaṇam | 'pṛthunā rājñā avatāritā pṛthvī' - iti kṣīrasvāmī | stego na kṣāmatyeti pṛthivīm ( ṛ0 saṃ0 10, 31, 6 )"-iti nigamaḥ | "yatraikārthānāṃ padānāṃ sannipātaḥ tatraikaṃ tasya vācakaṃ bhavati; anyeṣāṃ niruktyā yojanaṃ karttavyam" - iti maryādā, ato'tra kṣāmityasya niruktyā yojanam | (12) mahī | "maha pūjāyām” bhvādiḥ ( pa0 ) | "in sarvadhātubhyaḥ ( u0 4, 114 )" - itīnpratyayaḥ | "kṛdikārāt ( 4, 1,45 vā0 )"-iti ṅīṣ | mahyate prajābhiḥ, mahati vā devatāḥ svabhārāvataraṇāya | athavā mānena svaguṇena parimāṇena svasyādūnaṃ parimāṇaṃ pātāle jahāti atikrāmati, mānaśbdājjahāteśca maho | pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106) nirvāhaḥ |
70.1.6
"ā no mahīmaramatiṃ sajoṣā (ṛ0 saṃ0 5, 43, 6)"—iti nigamaḥ || (13) ripaḥ | 'repṛ gatau (bhū0 ā0)', 'kivvaciṃpracchyāyatastukaṭaprajūśrīṇām (3,3, 178 vā0);—ityatra 'prākpratyayanirdeśāt irdhyasiddhiḥ'—iti vacanād hrasve ripaḥ | gaurityanena samānārthaḥ | yadvā, 'ripha katthana-yuddha-nindā-hiṃsā-dāneṣu' tudādiḥ parasmaipadī | kipi, phakārasya pakāro ghattyayena (3, 1, 85) katthana-yuddhādīnasyāṃ kurvanti tatkāriṇaḥ | yadvā 'lipa upadehe (tu0 u0),' lip | gomayādinā ālipyate iti lip | llayorabhedaḥ | tathāca mādhavīyanirvacanānukramaṇyāṃ 'lepanādepaṇādapi'— iti | yadvā : 'rapalapa vyaktāyāṃ vāci (bhū0 pū0)' 'rapericchopadhāyāḥ (ū0 1, 25)'—ityu'tyaye vidhīyamānamitvaṃ bāhulakādanyatrāpi bhavati | ālapatyasyāṃ prāpinaḥ iti rip, jasi ripaḥ; evaṃrūpasya vede bhūyodarśanāt yathādṛṣṭaṃ pāṭhaḥ | "ririhvāṃsaṃ ripa upasthe antaḥ (ṛ0 saṃ0 10, 76, 3)"—"pāti priyaṃ ripo agraṃ padaṃ veḥ (ṛ0 saṃ0 3, 5)"—iti ca nigamau || (14) aditiḥ | 'dīṅ kṣaye (di0ā0)| 'ityalyuṭo bahulam, (3,3, 113)'—iti kartariktini chāndasaṃ hrasvatvam nañsamāsaḥ | aditiḥ sakala prapañcadhāraṇeṣvadīnā na rivadyate ityarthaḥ | 'aditiradīnā (niru0 4, 22)'—ityatra bhāṣye skandasvāmī yadyapi nañpūrvāt ghateḥ
70.1.7
kini 'dhatisyati-mā-sthās (7, 4,40)'—itītthe ca rūpaṃ sidhyati, tathāpi ghaternilyamapūrvādarthānvayācca 'dīṅ kṣaye (di0 ā0)' ityasyaivedaṃ chāndasaṃ rūpaṃ draṣṭavyam| tathā coktam—'na saṃskāramādriyeta artho nityaḥ parīkṣeta (ma0bhā0)'—iti| "devestho aditaye syonam (ṛ0 saṃ0 10, 110, 4)"—"tamaśrūkṣanta yājinamupasthe aditeradhi (ṛ0 saṃ0 6, 26, 1)—iti nigamau || (15) ilā| 'īḍa stutau (adā0 ā0)', 'indhī dīptau (ru0ā0)'| anayoḥ 'akarttari ca kārake saṃjñāyām (3, 3, 16)' iti ghañ, pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106) iḍerhasvatvam, indhernakāralopo dhakārasya ḍakāro guṇābhāvaśca| īḍyate stūyate vāsyāṃ yajamāno devān, indhe dīpyate'syāṃ śrībhiḥ| yadvā; 'iṇa gatau (adā0 pa0)', 'kādibhyaḥ kit (u0 1, 112)' ityasminsūtre 'bahulānuvṛtteḥ añjamantādapi bhavati'—iti vacanāt ḍa-pratyayaḥ kiravādiguṇābhāvaḥ| gavā samānārthaḥ| yadvā; 'ila svapna-kṣepaṇayoḥ (tu0 pa0)'—ityasmāt| 'igupadhā-jñā-prī-kiraḥ kaḥ (3, 1, 135)' iti ka-pratyayaḥ, 'kṛtyalyuṭo bahulam (3, 3, 113)'—iti adhikaraṇe bhavati| kṣipyante'syāṃ bhāvaḥ, svapyante'syāmiti vā; ḍa-lyorekatvasmaraṇāt ḍatvam| yadvā; 'ilā' ityannanāma gonāma vā (nigha0 2, 7-2, 11), ilā annaṃ gaurvā asyāmastītyarśa āditvāt (5, 2, 127) ac; annavatī gomatī vā iḍā| vakṣcānāntu 'dvayoścāsya svarayormadhyametya sampadyate sa ḍakāro lakāraḥ (prātiṃ0)'—itilatvam ilā, ṝkṣa udāharaṇa-
70.1.8
vāhulyācca ṛgveda-dṛṣṭa-pāṭha ileti| "ilāyāstvā pade vayaṃ (ṛ0 saṃ0 3, 26, 4)" "athā hotā nyasīdo yajñīyānilaspadaṃ (ṛ0 saṃ0 6, 1, 2)" [ 'ilaśchāndasatvādākāralopaḥ'—iti skandasvāmī ] "ilaspade samidhyame (ṛ0 saṃ0 10, 161, 6) —iti nigamāḥ| 'nirṛtirniramaṇāt' (2, 7). niruktam| asya skandasvāmī='niramaṇāt-niścalatvenāvasthānāt-ityarthaḥ; ramante vāsyāṃ bhūtāni'—iti| tatra nirpūrvādrameḥ (bhū0 ā0) 'kṛtyalyuṭo bahulam (3, 3, 113)'—iti. kartryadhikaraṇe ca ktini (3, 3, 64) anunāsikalopaḥ, 'ramermatau bahulam (6, 1, 34 vā0)'—ityatra bahulavacanāt samprasāraṇam| ādye 'rthe nirniścalatvamāha nānavasthānam| uttaratra dhātvarthamanuvartate niḥ| vaiyākaraṇa-pakṣeṇa tu nirupasṛṣṭādṛrteḥ ktini nirṛtiḥ niḥkrāntāṛtergamanāt niścalavadyavatiṣṭhate ityarthaḥ| "bahuprajā nirṛtimāviveśa (ṛ0 saṃ0 1, 164, 32)"—"adhā śayīta nirṛterupasthe (ṛ0 saṃ0 10, 65, 14)"—iti ca nigamau|| bhū sattāyāṃ (bhū0 pa0) sampadāditvāt bhāve kvip (3, 3, 64 vā0)| bhavatyasyāṃ sarvamiti bhūḥ| "mūrddhā bhuvo bhavati naktamagniḥ (ṛ0 saṃ0 10, 88, 6)"—iti nigamaḥ| rephāntaṃ vyatyayam, yathā—"bhūrbhuvaḥ svaḥ (ya0 vā0 sa0 36, 3)"—iti|| 'bhuvaḥ kit (ḍa0 4, 45)'—iti bhavateḥ mipratyayaḥ| arthaḥ pūrvavat| athavā 'bhūte'pi dṛśyante (3, 3, 2)' —iti vacanāt bhūte mipratyayaḥ| 'abhūtabhūmistathā vabhūva idamiti tad bhūtyai bhūmitvam'—iti śrutiḥ| 'nyaṅṅuttānāmanveti bhūmim (ṛ0 saṃ0 10, 27, 13)'—'bhūmirbhūmimagāt'—iti ca nigamau||
70.1.9
'puṣa puṣṭau (bhū0 di0 syā0 pa0)'| 'śvannukṣanpūṣan (u0 1, 155)'—ityādinā kānin-pratyayānto nipātyate, nipātanādupadhāyā dīrghaḥ| 'puṣyati dhānyādibhiḥ saṣṭadvā bhavati poṣayati vānnaiḥ prajāḥ| 'sarvārthapodaṇāt pūṣā' iti bhaṭṭabhāskaramiśraḥ| tathā 'pṛthivī nyavartta yat soṣadhībhirvanaspatibhipuṣyat' iti śrutiḥ| yadvā; 'puṣa dhāraṇe (cu0 pa0)'—iti dhātuḥ| dhārayati sarvāṇi bhūtāni poṣayatyābharaṇānīti· yathā| "ā pūṣañcitravarhiṣam (ṛ0 saṃ0 1, 23, 13)"—ityatra mādhavaḥ—'pūṣā poṣayatīti tasya pratyakṣaṃ rūpam'| "pūṣā tveto nayatu hastagṛhyā (ṛ0 saṃ0 10, 85; 26)"—iti, "sarasvatyai pūṣṇe'gnaye svāhā (ya0 vā0 saṃ0 4, 7)"—iti nigamaḥ|| 'gāṅ stutau' chandasi juhotyādiḥ (bhū0 pa0), 'gāṅ gatau (bhū0 ā0)', 'kai gai śabde' bhvādiḥ (pa0)| 'kami-mani-jani-gā-bhā-yā-hibhyaśca (u0 1, 70)'—iti tu-pratyayaḥ| gīyate stūyate'sau, stuvanti vāsyāṃ sthitā indrādīn, gacchantyasyāṃ bhūtānīti vā, gāyanti vāsyāṃ sthitā gāyanā iti| yadvā; gamyate'neneti gāturmārgaḥ, 'lugakārekārephāśceti vaktavyam (4, 4, 128 vā0-2)'—iti matvarthīyasya luk| gātuḥ mārgavatī hi bhūmiḥ| "indrāya gāturuśatīva yeme (ṛ0 saṃ0 5, 33, 10)"-"adarśi gātu rurave gharīyasī (ṛ0 saṃ0 1, 136, 2)"-iti nigamau || (21) gotrā| 'guḍ avyakte śabde (bhū0 ā0)'| 'gu-ghṛ-cī-paci-caci-yami-[mani-tani] sadi-kṣadibhyatraḥ (u0 4, 162)'-iti tryatyaprayaḥ| guṇaḥ| mṛgapakṣyādayo'syāmavyaktaśabdaṃ kurvantīti gotrā| yadvā ; gotrāḥ śailāḥsantyasyām arśaāditvāt (5, 2, 127) ac| yadvā;
70.1.10
gośabde karmaṇyupapade 'traiḍpālane (bhū0 ā0)'-ityasmāt 'āto'nupasarge kaḥ (3, 2, 3)'| ṭāp (4, 1, 4)| gātrāyate rakṣati yavasodakavattayā| yadvā, gobhirā-dityakiraṇairvā tripradānena trāyate rakṣate iti, 'kṛtyalyuṭo bahulam (3, 3, 113)'-iti karmaṇi 'āto'nupasarge kaḥ (3, 2, 3)'| yadvā, gośabdāt 'tasya samūhaḥ (4, 2, 37)'-ityadhikāre 'khala-go-rathāt (5, 2, 50)'-ityanuvṛttau 'iti-tra-kaṭyacaśca (4, 2, 51)'- iti tra-pratyayaḥ| gotrā, gavāṃ samūho matvarthīyo'kāraḥ| gosamūho'syāmastīti gotrā| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| ityekaviṃśatiḥ pṛthivī-nāmadheyāni|| "uvāca me varuṇo medhirāya (ṛ0 saṃ0 7, 87, 4)"-ityatra mādhavaḥ-"uvāca mahyaṃ varuṇo medhāvine"-iti sa tatraikaviṃśatināmāni kācid gaurvibhartīti pṛthivīmāha tasyā hi yāskapaṭhitāni ekaviṃśatirnāmānīti |
70.2.1
(1) hema | 'hi gatau vṛddhau ca (svā0 pa0)' asmāddhātoḥ 'nāman-soman-vyoman-heman-roman-loman-vyoman-viśvarman pāpman (u0 4, 150 )'—iti maninnantaṃ nipātyate | hinoti gacchati anena sukhaṃ puruṣaḥ, gamyate vā tadarthibhiḥ, gacchati vā svayaṃ kaṭakādirūpāṃ vikratim, hinoti vāṇijyādinā pratidinaṃ vardhate | 'tāmrādyupari lepanād vardhate'—iti subodhinī | athavā hitamāpadi nihitaṃ vā bhūmyādau dadhāterhirādeśo nipātanāt | hema | "asya preṣā hemanā pūyamānaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 67, 1)"—"abhvo na sve dama ā hemyāvān (ṛ0 saṃ0 4, 2, 8)"—iti ca nigamau | hemyāvān—hiraṇmayakakṣyayā yuktaḥ || (2) candram | 'cadi āhlādane dīptau ca (bhū0 pa0)' asmāt 'sphāyi-tañci-vañci-śaki-kṣipi-kṣudi (u0 2, 12)'—ityādinā rak | candayati, āhlādayati tadvat dīpyate vā svayaṃ taijasatvāt | yadvā, ṇijantāccaderbāhulakāt ṇilopaḥ, dīpayati dhārayitṝn—dīpyate'nena dhārayiteti vā | kāntyartho vā cadiḥ, 'candraḥ candateḥ kāntikarmaṇaḥ (niru0 11, 5)'—ityukteḥ | kāmyate sarvaiḥ iti candram| "ye vadhvaścandraṃ vahantu (ṛ0 saṃ0 10,85,31)" —"dakṣiṇā candramuta yaddhiraṇyam (ṛ0 saṃ0 10, 107, 7)" —iti ca nigamau || (3) rukmam| 'ruca dīptau (bhū0 ā0)' 'yuji-ruci-tijāṃ kutrca (u0 1, 143)'—iti makpratyayaḥ kutvaṃ ca| rocate tad-tiśayena dīpyate tena taditi ca rukmam| "ā rukmairāyudhā naraḥ (ṛ0 saṃ0 5, 52, 6)"—"eṣa ruvimabhirīyate (ṛ0 saṃ0 6, 15, 5)"—iti ca nigamau ||
70.2.2
(4) ayaḥ| 'iṇ gatau (adā0 pa0)'| ayun (u0 4, 184)| prati gacchāti aṃgulīyakādirūpeṇa śarīram, ṛkthakraya-saṃvibhāgā-dinā vā| puruṣātpuṃruṣāntaraṃ gacchatyanena dharmadānādineti vā| "ayaḥ śīrṣā madre raghuḥ (ṛ0 saṃ0 8,101,3)"—iti nigamaḥ || (5) hiraṇyam| 'hṛñ haraṇe (bhū0 u0)' asmāt 'haryateḥ kanyan hir ca (u0 5, 45)'—iti vidhīyamānaḥ kanyan-pratyayo hirādeśaśca bāhulakād bhavataḥ| tathāca anyaścityadhikṛtya 'hṛña icca'-iti bhojasūtram| hiyate janāūrnamiti vā saṃvyavahārārtham, dravyasvabhāvatvāt naikatrāvasthāyitvaṃ tasya| athavā dvidhātujaṃ rūpam,—hinoteḥ ramateśca dhātudvayāt samuditāt kanyanapratyayo bāhulakādūpasiddhiśca, hitaśca tat āpadi durbhikṣādau, ramayati ca sarvadā sarvamiti| athavā haryateḥ prepsākarmaṇaḥ (niru0 2, 10);— haryateḥ kanyan hiraśca hiyateryathāprāptaṃ rūpam| sarvaihi tat sarvathā prāptumiṣyate| 'haryati svaprabhayā dīpyate'—iti subodhinīkāraḥ| "hiraṇyarūpaḥ sa hiraṇyasandṛg (ṝ0 saṃ0 2, 35, 10)"—iti nigamaḥ || (6) peśaḥ| 'piśa gatau (cu0 pa0)'| akṣun| aya ityanena samānārtham| "trivandhureṇa trivṛtā supeśasā (ṝ0 saṃ0 1, 47, 2)"—iti nigamaḥ| "hiraṇyayena rathena (ṝ0 saṃ0 8, 5, 35)"—hiraṇyayī vāṃ raśmiḥ (ṝ0 saṃ0 8, 5, 24)"—ityādau aśvinorathasya hiraṇyakeśyuvateḥ peśo'tra hiraṇyam| bṛhadāraṇyake—'tadyathā peśaskārī peśasomātrā apādāyānyaṃ navataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ tanute (4 4, 4)'—iti| yathā| vājasaneyake "sarasvatī manasā peśalam (16, 83)"—ityatra 'peśa iti hiraṇyanāma rūpanāma| vā, ityubhayathā vyākhyātam ||
70.2.3
(7) kṛśanam| 'kṛśa tanūkaraṇe (di0 pa0)'| 'kṛ-pṛ-vṛji-mandi-ni-dhāñbhyaḥ kyuḥ (u0 2, 76)'—iti vidhīyamānaḥ kyurvāhulakād bhavati| kṛśyati tanūkaroti yam| atra mādhavastu-'kṛśirdīptyarthaḥ| kṛśyati svaprabhayā dīpyate, api vā karśayati saṃkṛṣṭaṃ, kṛśameva vā bhavati saṃsthānato rajatāt'—iti| "smaddiṣṭayaḥ kṛśānino nireke (ṛ0 saṃ0 7, 18, 23)"—"abhi śyāvaṃ na kṛśanebhiraśvam (ṛ0 saṃ0 10, 68, 11)"—"abhivṛtaṃ kṛśanairviśvarūpam (ṛ0 saṃ0 1, 35, 4)"—iti nigamāḥ || (8) loham| 'luha katthanādau (bhū0 pa0)'| ghañ (3, 3, 21)| katthate ślāghate'nenātmā,—trivargasādhanatvāt puruṣaiḥ samprārthyate vā| 'lūño haḥ'—iti tu śrībhojadevaḥ| lunāti chinatti pāpasambandhaṃ pātre dīyamānam| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| 'kanī dīptikāntigatiṣu (bhū0 pa0)'| 'vṛṣādibhyaḥ saṃjñāyām (u0 5, 36)'—iti vun-pratyayo dhātvartheṣvapi| rukmādivadartho'nusandheyaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| atra subodhinī—'kaci dīptibandhanayoḥ (bhū0 ā0)'| kacyate varṇena dīpyate badhyate kuṇḍalādirūpeṇeti| 'yuc bahulam (3, 3, 130)'—iti yucpratyayaḥ| dīrgho'tra bāhulakāt| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||
70.2.4
'ḍu bhṛñ dhāraṇapoṣaṇayoḥ (ju0 u0)'| manin (3, 2, 75)| bhriyate dhāryate, aṅgulyādibhirdhāryante āpadarthamiti vā, poṣayatyanena kuṭumbamiti vā| haratervā (bhū0 u0) manini 'humrahobharmaśchandasi (si0 kau0 vai0 3a0)'—iti bhakāraḥ| hiraṇyena harati—dhātujena samānārtham| "suvīrābhistirate vājabharmabhiḥ (ṛ0 saṃ0, 8, 16, 30)"—"ariṣṭabharmannāgahi (ṛ0 saṃ0 8, 18, 4)"—iti ca nigamau| 'vājabharmabhiḥ', 'ariṣṭabharman'—ityatra mādhavastu—'bhartavyaṃ bharma'—iti vyākhyat, tadā nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| nañpūrvāt mriyateḥ (tu0 ā0) 'tanimṛṅbhyāṃ kicca (u0 3, 85)'—tanapratyaye rūpam| na mriyante'nena durbhikṣādau, nāsti mṛtaṃ maraṇamasyeti vā,—na hi hiraṇyasya yasyāṃ kasyāścidavasthāyāmātmanāśo vidyate| 'agneḥ prajātaṃ pari yaddhiraṇyamamṛtaṃ dadhre adhi martyeṣu (atha0 saṃ0 16, 26, 1)'— iti khailiko mantraḥ| na mriyate pātre agnipādidena mriyamāṇena vā āyuṣkartṛtvāt| 'āyurvai hiraṇyam'—iti śrutiḥ| tathā ca khailiko mantraḥ—'yo bibharti dākṣāyaṇa oṃ hiraṇya oṃ sa deveṣu kṛṇute dīrghamāyuḥ sa manuṣyeṣu kṛṇute dīrghamāyuḥ (ya0 vā0 saṃ0 34, 51)'—iti| 'matrā cakkāṇo amṛtāni cidhvā (ṝ0 saṃ0 1, 72, 1)'—'śukraṃ tvā śukreṇa krīṇāmi candraṃ candreṇāmṛtamamṛtena (ya0 vā0 saṃ0 4, 26)'—iti nigamau|
70.2.5
mitamamitaṃ vā rocate, mitamamitaṃ ca rocayati, māteḥ pūrvārddhaṃ, rautervottarārddham, pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106) sādhuḥ| hiraṇyaṃ hi agnyādi-tejasvi-padārthebhyo mitaṃ bhogādibhyo'mitaṃ rocate, arthibhyo dīyamānaṃ lokadvaye'pi kīrtiṃ kārayati| tathā ca subhāṣitaślokaḥ—'śṛṇu pāṇe! tvayi nyastaṃ kiyatkāṇādi kaṅkaṇam| idamevārthihastasthaṃ rāvayati ca rocate'| yadvā, mṛṅo rutiḥ,—mriyaterdhātoḥ (tu0 ā0) rutipratyaye rūpam| mriyante'nena puruṣā iti marut,—etadarthaṃ hi caurādibhiḥ puruṣāḥ hanyante| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || 'ḍu dāñ dāne (ju0 u0)'| 'amicimi-midi-śaṃsibhyaḥ kraḥ (u0 4, 156)'—iti vidhīyamānaḥ kro bāhulakāt (3, 3, 1) bhavati| 'do dadughoḥ (7, 4, 46)'—iti dadabhāvaḥ| dīyate pātre datram| 'indra! yatte māhinaṃ datramastyaḥ (ṝ0 sa0 3, 36, 6)'—iti nigamaḥ || (15) jātarūpam| 'janī prādurbhāve (di0 ā0)'| niṣṭhātakāraḥ| "janasanakhanām (6, 4, 42)"—ityātvam| jātaḥ| "ruca dīptau (bhū0 ā0)| 'svapra-śilpa-śappa-vāppa-rūpa-parpatapāḥ (u0 3, 26)'—iyi pratyayānto nipātitaḥ, nipātanāddukārasya dīrghaścakāralopaśca| rocate rūpam| anāhāryatayā jātaṃ rūpamasya jātarūpam| tathāca rāmāyaṇe skandotpattau—'iha haimavate bhāge garbho'yaṃ sanniveśyatām'—ityataḥ 'parinikṣipyamāne garbhe tu tejobhirabhirañjitam| sarvaṃ parvatasaṅghaṃ sauvarṇamabhavadvanam| jātarūpamiti khyātaṃ tadā prabhṛti rāghava! suvarṇaṃ puruṣavyāghra! hutāśanasamaprabham'—iti (u0 kā0)| jātaṃ rūpaṃ saundaryamanena dhārayitṛṇāmiti vā jātarūpam| "jātarūpamayena ca pavitreṇāntardhāyāsyanniścati (ai0 brā0 8, 18)"—iti nigamaḥ ||
70.2.6
iti pañcadaśa hiraṇyanāmāni| 'aviṅ śabde (bhū0 ā0)'| 'kudādyaśca (u0 5, 42)'—iti aracpratyayānto nipātyate| ambante'smin śabdāyante meghāḥ, ambate śabdāyate vā svayaṃ cāyu-meghādisaṃsargāt,—ākāśaguṇo hi śabdaḥ| athavā artterdhātoḥ 'arjidruśikamyamipasivādhāmbjipaśitukdhukṛdīrghahakāraśca (u0 1, 26)'—iti amatervidhīyamāna upratyayo vugāgamaśca bāhulakāt (3, 3, 1) bhavati, tasmin, guṇe, ra-paratve ca rephasya makāraśca, ambu| amatereva vā tenaiva sūtreṇa upratyayo vugāgamaśca| ubhayatrāpi gacchati deśādeśāntaraṃ gamyate vā prāṇibhirityambu jalam| taddadāti ityambaro meghaḥ| 'āto'nupasarge kaḥ (3, 2, 3)', pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106) ukārasyākāraḥ| tadvadākāśamapyambaram| 'lugakārekārephāśca vaktavyāḥ (4, 4, 128 vā0 2)'—iti matvarthīyasya luk| tadvaiva vā varṣāsu prāṇibhya udakaṃ dadātīti ambaram| athavā ambuśabde upapade rājaterdhātoḥ 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)'—iti dṛśigrahaṇāt ḍaḥ, apiśābdasya sarvopādhivyabhicārārthatvādarthasiddhiḥ| athavā ambuvadrājate svasthastimitasārāmbuvadavabhāsate| kalpitopamānaścaitat, tadyathā 'puñjīkṛtamiva dhvāntaṃ megho bhāti mataṅgajaḥ| saraḥ śaratprasannāmbho nabhaḥ khaṇḍamivojjhitam||' paramārthataḥ svarūpamavakāśaḥ| athavā ambumat bhavati ro matvarthīyaḥ, pūrvavadukārasyākāraḥ; antarikṣaṃ hi varṣodakena tadvat| "yatrāsatyā parāvati yadvāstho adhyambare (ṛ0 saṃ0 8, 8, 14)"—iti nigamaḥ||
70.2.7
'yamu uparame (bhū0 pa0)'—ityasmāt auṇādike kipi 'gamaḥ kvau (da0, 4, 40)'—'gamādīnāmiti vaktavyam (da0, 4, 40 vā0)'—ityukteranunāsikalopaḥ| 'hasvasyapiti kṛti tuk (da0, 1, 71)'| vigataṃ yamanamuparamaṇamasmāditi viyat,—antarikṣaṃ hi sarvatra vyāptatvāt na kutracit uparatam| 'viyacchati na viramati'—iti kṣīrasvāmī| yadvā, vidhūrvāt 'yatī prayatne (bhū0 ā0)'—ityasmāt kip| vividhaṃ yatante'smin prāṇinaḥ,—ākāśe hi sarvaṃ vyāpriyante| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||
70.2.8
vipūrvādvatervyāptyarthatvāt (bhū0 pa0) auṇādike 'sarvadhātubhyo manin (u0 4, 144)'—iti sūtreṇa maninapratyaye 'jvaratvarastryavyavimavāmupadhāyāśca (da0, 4, 20)'—ityuṭhi guṇaḥ| vyavati vyāpnoti sarvaṃ jagat| yadvā, avatirgatyarthaḥ (bhū0 pa0) bhāve manin (u0 1, 136),—om, aghanaṃ gamanaṃ vividhamasmin vidyate| yadvā, rakṣaṇārthaḥ (bhū0 ā0),—viśeṣeṇāvati prāṇino'vakāśapradānena| uṇādau tu 'nāman-sīman-vyoman (u0 4, 150 )'—ityādinā 'vyeñsaṃvaraṇe (bhū0 u0)'—ityasmānmanini utvaṃ nipātyate| dīyate tadvāyunā vyoma| tathāca niruktam—'yonirantarikṣaṃ mahānavayavaḥ parivīto vāyunā (11, 40 )'—iti| idaṃ nirvacanametatpadakāryayoḥ śākalyātreyayoranabhimataṃ vītyasminnacagṛhītatvāt| "sahasrākṣarā parame vyoman (ṝ0 saṃ0 1, 164, 41 )"—"satyamāśiraṃ pūrvye vyomani (ṝ0 saṃ0 6, 70, 1 )"—iti ca nigamau|| (4) 'vṛhiḥ| bṛhi bṛṃhau (bhū0 pa0)' 'bṛṃhernalopaśca (u0 2, 102)'—iti isi pratyayaḥ| 'bṛṃhati varddhate'nena prāṇijātam',—sarve hi prāṇina ākāśe varddhante, parivṛḍhaṃ vā tvayaṃ vibhutvāt| 'yasya tridhātvavṛtaṃ barhiḥ (ṛ0 saṃ0 8, 102, 24)'—iti nigama || (5) dhanva| 'ivi rivi dhavi gatyarthāḥ (bhū0 pa0)'| idittvānnum (7, 1, 58)| 'kaninyuvṛṣitakṣirājighnanvidya pratidivaḥ (u0 1, 154),—iti kanin| dhanvanti gacchanti asmādāpaḥ| yadvā, 'dhandhānye (di0 ā0)', anekārthatvādarthanārthaḥ| kanip| dhanyate arthyate'vikāśapradānāya, devatātvāt svaṃ svamabhīṣṭaṃ vā| 'yaḥ parasyāḥ parāvatastirodhanvātirocate (ṛ0 saṃ0 10, 187, 2)'—iti nigamaḥ ||
70.2.9
(6) antarikṣam| 'antarikṣaṃ kasmāt? (niru0 2, 10)'—ityādi bhāṣyasya skandasvāmigrantho yathādṛṣṭaṃ likhyate—'antarā madhye sarvabhūtānāṃ kṣāntaṃ śāntaṃ niḥkriyaṃ vā śāntamavyūhaṃ viṣkambhasthānātmakatvāt| antarā ime rodasyau kṣiyatīti vā| antareme kṣoṇyāviti vā| evamanekavikalpamuttaraparam| pūrvaśarīreṣvantarakṣayamiti vā, antaḥśabdāt pūrvapadamakṣaya-śabdāduttarapadaṃ vināśiṣvapi avināśītyarthaḥ'—iti| sarvatra pṛṣodarāditvāt (6, 3, 109) sādhu| 'na yasya dyāvāpṛthivī na dhanva nāntarikṣam (ṛ0 saṃ0 10, 86, 6)'—iti nigamaḥ || (7) ākāśam| āṅ pūrvāt 'kāśṛdīptau (di0 ā0)'— ityasmāt 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa (3, 3, 118)'—iti ghapratyayaḥ| ā samantāt kāśante dīpyante sūryādayo'tra| yadvā nañ-pūrvāt kāśeḥ pacādyac (3, 1, 134), nañchāndasaḥ (6, 3, 136) dīrghaḥ| na kāśate, pṛthivyādivat apratyakṣatvāt| tathā ca śrutiḥ—"tisro mahīruparāstasthuratyā guhā dve nihite darśekā (ṛ0 saṃ0 3, 56, 2)"—iti| 'tasmānnāntarikṣaṃ paśyati'—iti ca "tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ (tai0 u0 2, 1)"—iti nigamaḥ|| (8) āpaḥ| 'āplṛ vyāptau (bhū0 pa0)'| 'āpnoterhasvaśca (u0 2, 55)'—iti kvippratyayaḥ upadhāhrasvaśca| jasi 'aptṛntṛcsvasṛ (6, 4, 11)'—ityādinā dīrghaḥ| vyāpnoti hyantarikṣaṃ sarvaṃ jagat, āpyate vā prāṇibhiḥ| apaśabdasya nityaṃ bahuvacanāntatvāt bahuvacanāntasya pāṭhaḥ| | "tṛtīyamapsu nṛmaṇā ajasram (ṛ0 saṃ0 10, 45)"—iti nigamaḥ||
70.2.10
(6) pṛthivī| 'pratha prakhyāne (bhū0 ā0)'| 'pratheḥ ṣivan samprasāraṇaṃ ca (u0 1, pā0)'| 'piḍagaurādibhyaśca (4, 1, 41)'—iti ṅīp| prathate pṛthivī| "yaḥ pārthivasya kṣamyasya rājā (ṛ0 saṃ0 2, 14, 11)"—"sa dādhāra pṛthivīṃ yāmutemām (ṛ0 saṃ0 10, 121, 1)"—iti ca nigamau|| (10) bhūḥ| bhavateḥ (bhū0 pa0) kip| bhavatyasmādvṛṣṭyādiḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||
70.2.11
(11) svayambhūḥ| svayaṃ bhavati na kenacit bhūyate, keṣāñcit vādināṃ pakṣe nityaṃ hyākāśam| svayamiti catyukārāntaṃ keṣucit| tadā 'mṛgayvāditvāt (u0 1, 36)' kuḥ| nigamastvādarśanāt ubhayamapi likhitam, nigamadarśanādvirṇayaḥ kāryaḥ|| (12) adhvā| 'adॱ sakṣaṇe (adā0 pa0)'| 'addhyai sa (u0 4, 112)'—iti vanip dhakāraścāntādeśaḥ| adanaṃ svasti-gacchatāṃ pakṣyādīnāṃ ciṣamasthānābhāvāt| yadvā, adhigatyarthaḥ kaściddhātuḥ, bāhulakāt pūrveṇa vanip, gacchantyasmin devādaya ityadhvā| 'adhergatikriyāt'—iti mādhavaḥ| yadvā, adhvā mārgo'smin vidyate matvarthīyasya luk—santi hyākāśe meghapathādayaḥ| 'aterdhaśca'—iti bhojasūtram| 'ata sātatyagamane (bhū0 pa0)'| satataṃ gacchantyatra sūryādaya ityadhvā| "bhūmā rejante adhvani pravikte (ṝ0 saṃ0 6, 50, 5)"—"amamane adhvani vṛjine pathi (ṝ0 saṃ0 6, 47, 13)"—iti nigamau|| (13) puṣkaram| 'puṣa puṣṭau (svā0pa0)'| 'puṣaḥ kit (u0 4, 4)'—iti karanapratyayaḥ| puṣiratrāntarṇītaṇyarthaḥ, poṣayati bhūtāni avakāśapradānena udakadānādyupakāreṇa ca| 'puṣkaṃ vāri rāti puṣkaram'—iti kṣīrasvāmī| puṣerantarṇītaṇyarthāt 'sūmabhṛ-śuṣiyudhibhyaḥ kit'—iti vihitaḥ karanapratyayo bāhulakād bhavati| 'hṛdrukṣupṛvīcīpuṣimuṣimūṅśūbhyaḥ kit'—iti karuḥ śrīmojadevaḥ| poṣayati bhūtānīti| puṣkopapadadrāteḥ 'āto-'nupasarge kaḥ (3, 2, 3)'| yadvā, vapurityudaṃkanāma (nigha0 1, 11)|| tatkartuṃ śīlamasyeti 'kṛño hetutācchīlyānulomyeṣu (3,2,20)' —iti ṭaḥ, capuṣkaraṃ sad vakāralopena puṣkaram, pṛṣodarādiḥ| "viśve devāḥ puṣkare tvādadanta (ṛ0 saṃ0 7, 33, 11)"—iti nigamaḥ ||
70.2.12
sahaśabdapūrvāt 'gṛ nigaraṇe (tu0 pa0)'—ityasmāt 'ṛdorap (3, 3, 57)', sahasya sabhāvaḥ (daṃ, 3, 78)| saha girantyasmin sthitā ādityaraśmayo bhaumarasamiti sagaraḥ| saha udgirantyasmin sthitā meghā varṣodakamiti vā| yadvā, gīryate abhyavahriyate vidyate iti garaḥ udakam, tena saha varttate iti sagaraḥ| tathāca—'raśmayaśca devā garagiraḥ'—ityatra gṛ (rā)-hadevaḥ 'garamudakaṃ giranti garagiraḥ'—iti bhāṣyaṃ kṛtavān| yadvā, 'gṛ śabde (kyā0 pvā0 pa0)'—ityādi| gīryate iti garaḥ śabdaḥ pūrvavat, gareṇa śabdena saha varttate iti sagaraḥ;— ākāśo hi svaguṇena śabdena sahaiva sarvadā varttate| "apaḥ prerayaṃ sagarasya budhnāt (ṛ0 saṃ0 10, 86, 4)"—iti nigamaḥ || samudravanti saṅgatā ūrdhvaṃ dravanti gacchantyasādāpo raśmibhirākṛṣyamāṇā ādityamaṇḍalam| samutpūrvāt dravatergatyarthāt 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)'—iti apādāne ḍapratyaye ṭilope ca rūpam| yadvā, saṃhatā abhidravantyenamāpo bhaumarasalakṣaṇā vāyunā preryamāṇāḥ ādityamaṇḍalādvā varṣākāle raśmibhiḥ pravarttamānāḥ| atra udityeṣa upasargo'bhītyarthe varttate, karmaṇi ḍapratyaya iti viśeṣaḥ| sammodante'smin bhūtāni
70.2.13
antarikṣacārītīti vā| sampūrvāt 'muda harṣe (sū0 ā0)'—ityasmāt 'sphāyitañcivañci (u0 2, 12)'—ityādinā adhikaraṇe rakpratyaye, samo malope ca rūpam| yadvā, 'sam'—ityekībhāve, udakāt ucchand, ro matvarthīyaḥ| ekībhūtamudakamasmin cidyate varṣāḥstīti udakaśabdasyodabhāvaśchāndasaḥ| yadvā, sampūrvāt 'undī kledane (ru0 pa0)'—ityasmāt 'sphāyitañcivañci (u0 2, 12)' —ityādinā karttari rakpratyaye kiravāñcalope ca samudraḥ| samunatti varṣeṇa bhuvanaṃ samudraḥ| 'ekaḥ suparṇaḥ sa samudramā viveśa (ṛ0 saṃ0 8, 6, 164, 4)'—iti nigamaḥ|| (166) adhvaram| adhvā vyākhyātaḥ (48 pṛ0)| adhvānaṃ mārgaṃ rāti dadāti (adā0 pa0) svasmin gacchatāṃ pakṣyādīnām| yadvā, adhvā mārgo vidyate'smin meghādīnām| ro matvarthīyaḥ| yadvā dhvaratirhiṃsākarmā (nigha0 2, 16), tatpratiṣedhaḥ| adhcarttavyaṃ na hiṃsyamityarthaḥ| nañpūrvāt dhvarate: 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa (2, 3, 118)'—iti dhaḥ| "śiśū krīlantau pari yāto adhvaram (ṛ0 saṃ0 8, 3, 23, 3)"—iti nigamaḥ| 'adhvaraṃ yajñam'—iti skandasvāmī vyākhyāti, tadā nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| iti ṣoḍaśāntarikṣanāmāni | 1) 'hiraṇyakeśo hiraṇyamayam kanyan hiraśca'—ityādinā| 'vṛñvaraṇe (svā0 u0)'| 'ṛjrendrāgravajra (u0 2, 27)'—ityādinā ranpratyayānto nipātitaḥ| vṛṇoti viyate vā'sāviti varṇaḥ śvetādiḥ| hiraṇyaḥ kānta iṣṭo varṇo yāsāṃ tāḥ| yadvā, hitā gharmādau ramaṇīyā prahlādajanayiuyaḥ, vārikāśca tāpāderbhūmyā vā iti| "hiraṇyavarṇāḥ pariyanti yahvīḥ (ṛ0 saṃ0 2, 7, 23, 4)"—iti nigamaḥ||
70.4
svarādīni paṭ tu :bhāṣyakāreṇa skandasvāminā ca kṛtavyākhyānānīti nāsmābhiratrocyante |
70.5.1
khedayaḥ | "teṣāmāditaḥ sādhāraṇāni pañcāśvaraśmibhiḥ ( ni 2, 15 )'—ityukteḥ pūrvamādityaraśmināmānantaramaśvaraśmīnāśca nirvacanaṃ pradarśyate' | 'khid dainye' divādiḥ rudhādiśca ātmanepadī, "khid parighāte tudādirmucādiḥ parasmaipadī | 'akarttari ca kārake sañjñāyām ( 3, 3, 16 )'—iti ghañ | khidyate khitte vā'nayā, loko, gharmakāle, aśvo bandhanakāle | yadvā parihanyante sarvato hiṃsyante anayā loka ādityena, aśvo bandhanakāle | yadvā, anekārthatvāt dhātūnāṃ khidiḥ khedane varttate | tathāca 'khedanaṃ chedanam'—iti mādhavaḥ | asmāt pacādyac ( 3, 1, 134 ) · khedati chinatti nāśayati tamaḥ | tathāhi. 'doṣaśchinnaḥ'—ityādau chidirnāśane draṣṭaḥ; ghañi chidyate'śvo'nayeti khedā aśvaraśmiḥ | tṛtīyaikavacanāntasya pāṭho yathādṛṣṭaḥ| 'vedyā trivṛtā divaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 5; 15, 3)'—ityaśvaraśmernigamaḥ, ādityaraśmer-nveṣaṇīyaḥ || (2) kiraṇāḥ| "kṛ vikṣepe' tudādiḥ (pa0), 'kṛñ hiṃsāyām' kryādiḥ (pa0)| 'kṛpṛvṛjimandinidhābhyaḥ kvayuḥ (u0 2, 76)'—iti kvayu-pratyayaḥ| kiranti tāpam, ekatrau'patyena, itaratra bandhanena| kīryante vā, ādityena diṅmukheṣu, aśvacāreṇa-aśvagrīvādiṣu| yadvā, kṛṇvanti hiṃsanti tamaḥ, hiṃsyante paśiraśva-kiraṇāḥ| "bhiyā dūlhāḥ kiraṇā naijan (ṛ0 saṃ0 1, 5, 4, 1)"—iti nigamaḥ ādityaraśmeḥ| "reṇuṃ rerihat kiraṇaṃ dadśvān (ṛ0 saṃ0 3, 7, 12, 1)"—ityaśvaraśmeḥ || (3) gāvaḥ| vyākhyātaḥ pṛthivīnāmasu (1, 1)| gacchanti sarvatastamo vihantuṃ, bhaumaṃ rasaṃ vā hartuṃ, gīyante stūyante svābhimatasādhanād yajamānairadhvapālaiśca|
70.5.2
"yatra gāvo bhūriśṛṅgā ayāsaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 2, 24, 6)"—"ko adya yuṅkte dhurigā ṛtasya (1, 6, 8, 1)"—ādityaraśmernigamau| aśvaraśmeranveṣaṇīyaḥ || (4) raśmayaḥ| 'raśiryamanārtho dhātuḥ (sau0)'| 'niyomiḥ (u0 4, 43)'—iti vidhīyamāno mipratyayo bāhulakād bhavati| raśanā raśmiriti katipayaprayogaviṣaya evāyaṃ raśiḥ, bharatyādivat, na sarvatra, bandhanapratīteḥ| badhnantyudakamathavā badhyate tairudakamaśvo vā| yadvā, 'aśū vyāptau (svā0 ā0)'| 'aśeraśa ca ( u0 4, 46 )'-iti mi-pratyayo raśādeśaśca| aśnuvate sarvaṃ jagat aśvagrīvādi vā raśmayaḥ| "sūryasyeva raśmayo drāvayitnavo ( ṛ0 saṃ0 7, 2, 22, 1 )"-"viraśmayojanāoṃ anu ( ṛ0 saṃ0 1, 4, 7, 3 )"-iti ādityaraśmernigamau| "manaḥ paścādanu yacchanti raśmayaḥ ( ṛ0 saṃ0 5, 1, 20, 1 )"-"te raśmibhistṛthakabhiḥ sukhādayaḥ ( ṛ0 saṃ0 1, 6, 13, 6 )"-iti cāśvaraśmeḥ|| (5) abhīśavaḥ| abhipūrvāt 'aśū vyāptau ( svā0 ā0 )'ityasmāt 'bhṛmṛśītṛcaritsaritanidhanimimasjibhya uḥ ( u0 1, 7 )'-iti upratyayo bāhulakād bhavati dhātavayavasyākārasyekāraśca| jas| abhi vyāpnuvanti jagadaśvagrīvāṃ vā| yadvā, abhipūrvāt 'īśa aiśvarye ( adā0 ā0 )'-ityasmāt pūrvavadpratyayaḥ| īṣṭe sūryastamo'pahantumebhiḥ, aśvapālo'śvaṃ vaddhum| "abhīśūnāṃ mahimānaṃ panāyata ( ṛ0 saṃ0 5, 1, 20, 1 )"ityaśvaraśmernigamaḥ| ādityaraśmeranveṣaṇīyaḥ|| (6) dīdhitayaḥ| etadādīnyādityaraśmināmānyeva| 'dīdhiṅ dīdhidevanayoḥ ( adā0 ā0 )' 'kvicakau ca saṃjñāyām ( 3, 3, 174 )'-iti kici pṛṣodarāditvādeva ( 6, 3, 106 ) yathākathañcidrūpasiddhirūhyā|
70.5.3
dhīyante vidhīyante preṣyante rasāharaṇādikarmasvādityena, dhāryante vā varṣārthamudakamebhirādityena tathā| 'athāsya karma rasādānaṃ raśmibhiśca rasadhāraṇam ( 5, 10 )'-iti niruktam| 'na vā sa dhūtaṃ garbhaṃ bhāskarasya gabhastibhiḥ| pītvā rasaṃ samudrāṇāṃ dyauḥ prasūte rasāyanam'— iti śrīrāmāyaṇam| "śundhidayandrīdhiti[ma]ukthaśāsaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 4, 16, 1)"—iti nigamaḥ| 'dīdhitirdīptiḥ raśmimityarthaḥ'—iti (16, 66) vājasaneyabhāṣyakṛduvaṭo'bhāṣyat|| go-śabdapūrvādintarṇītaṇyarthāt 'bhasa bhakṣaṇadīptyoḥ (cu0 pa0)'—ityasmāt pūrvavat krirviḍabhāve ca pṛṣodarāditvāt go-śabdasyākārāntādeśaḥ| gāṃ bhūmiṃ ca bhāsayanti dīpayanti| yadvā, gavi saṃsargaṃ dīpyate| yadvā, gabhastirattikarmā (nigha0 2, 80)| gāmudakaṃ bhaumarasalakṣaṇaṃ gabhasati adanti| yadvā, 'bhasergaṅ ca'—iti bhoja-sūtreṇa tipratyayaḥ dhātorgaḍāgamaśca, gabhasati dīpyante iti gabhastayaḥ| 'gṛhergabhastiḥ'—iti mādhavaḥ, tadā pūrvasūtreṇa tipratyaye dhātoranugāgamaḥ, 'hugrahorbhaśchandasi (si0 kau0 vai0 3 ā0)'—iti nirvāhaḥ, gṛhṇanti bhaumaṃ rasam| "gabhastipūto nṛbhiradribhiḥ suto (ṛ0 saṃ0 7, 3, 18, 4)"—"vṛṣṇo aṃū śubhyāṃ gabhastipūtaḥ (ya0 vā0 saṃ0 7ā 1)"—iti ca nigamau||
70.5.4
"vana paṇa sambhaktau" bhvādiḥ parasmaipadī| 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ (3, 3, 118)'| vanyate sevyate śītādinivāraṇāya| athavā vanatirhiṃsārthaḥ (bhū0 pa0)| vanyate hiṃsyate'nena tamaḥ| yadvā, "vanu yācane" tanādirātmanebhāṣā| vanyate yācyate vṛṣṭipradānāya| yadvā, 'vana śabde' bhvādiḥ parasmaipadī| vanyate śabdyate stūyate stotṛbhiḥ| "abudhne rājā varuṇo vanasya (ṛ0 saṃ0 6, 2, 14, 2)"—iti nigamaḥ| 'vananīyasya tejasaḥ'—iti mādhavaḥ|| (6) uṣāḥ| 'vasa nivāse (bhū0 pa0)'| "sphāyitañcivañci (u0 2, 12)"—ityādinā rak, adāditvāt samprasāraṇaṃ bāhulakāt, "śāsivasighasīnāśca (8, 3, 60)"—iti ṣatvābhāvaḥ| vasatyeṣu paratejaḥ vasantyeṣu rasāḥ iti vā| yadvā, utpūrvāt "jhugatau (bhū0 pa0)"—ityasmāt "upasarge ca sañjñāyām (3, 2, 66)"—iti janervidhīyamāno ḍapratyayo bāhulakād bhavati, udo'ntalopaśca| utsravanti emyo rasāḥ| "uṣā iva svasarāṇi (ṛ0 saṃ0 1, 1, 6, 2)"—iti nigamaḥ|| (10) vasavaḥ| 'vasa nivāse (bhū0 pa0)', 'vasa ācchādane (adā0 ā0)'| "bhrasvṛkṣihitrapyasicasihanikkīdivandhimanibhyaśca (u0 1, 10)"—iti u-pratyayaḥ| vasanti lokeṣu, vasantyatra rasāḥ, vasatyatra paraṃ tejaḥ, ācchādayati vā lokān vṛṣṭyā; vivāsayati vā tamaḥ| "bahulamanyatrāpi sañjñācchandasoḥ (ṛ0 6, 4, 51 vā0)"—iti ṇiluk| vāsayitāro vā lokānāṃ vṛṣṭyādipradānena| "umayā atra vasavo ranta devāḥ (ṛ0 saṃ0 5, 4, 6, 3)"—"sugāvo devāḥ sadanā akarma ya ājagmuḥ, savana-midaṃ juṣāṇāḥ| jakṣivāṃsaḥ papivāṃsaśca viśvasmai dhatta vasavo vasūni (ya0 vā0 saṃ0 8, 18)"—"hiṅkṛṇvatī vasupatnī vasūnām (ṛ0 saṃ0 2, 3, 16, 2)"—iti ca nigamāḥ||
70.5.5
(11) marīcipāḥ| 'mṛṅprāṇatyāge (tu0 ā0)'| mṛkaṇibhyāmīciḥ (u0 4, 70)"—iti īciḥ pratyayaḥ| mriyate tamo'sminniti marīciḥ| marīciḥ raśmiḥ| atra marīciśabdena marīcimān sūryaḥ ucyate, matvarthīyasya luk sāhacaryād āyyate, marīcimatsūryamaṃḍalaṃ pānti marīcipāḥ, 'ato'nupasarge kaḥ (3, 2, 3)'| "devebhyastvā marīcipebhyaḥ ( yaju0 saṃ0 7, 3 )"—iti nigamaḥ || (12) mayūkhāḥ| 'ḍu miśr prakṣepaṇe (svā0 u0)'| asmāt 'muheḥ kho ḍayūṅ ca ( u0 4, 22 )'—iti vidhīyamānaḥ khapratyayo bāhulakād bhavati, ḍayūḍāgamaśca pratyayasya bāhulakādeva| miśranti tamaḥ mayūkhāḥ| khapratyayādhikāre 'saryerūḍ ca'—iti śrībhojadevaḥ| mayatirgatyarthaḥ (bhū0 ā0)| gacchanti sarvalokeṣu mayūkhāḥ| "dādhartha pṛthivīṃ mabhito mayūkhaiḥ (ṛ0 saṃ0 5, 6, 24, 3)" —ime mayūkhā upaseduru sadaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 7, 18; 2)"—iti ca nigamau || (13) saptaṛṣayaḥ| 'sapta saptā saṃkhyā ( niru0 4, 26 )'— ityukteḥ sṛpergatyarthāt 'sapyaśūbhyāṃ tuṭ ca ( u0 1, 155 )'— iti sapervidhīyamānaḥ kanin pratyayastuḍāgamaśca bāhulakād bhavati ṛkārasyākāraśca| ṣaḍbhyaḥ sakāśāt saptā saṃkhyā sapta| 'ṛṣa gatau (tu0 pa0), anekārthatvāddhātūnāṃ darśanārthaḥ| 'igupadhāt ( u0 4, 116 )'—iti in pratyayaḥ| ṛṣayaḥ draṣṭāraḥ| saptasaṃkhyākāśca te ṛṣayo draṣṭāraśca trailokyasyeti saptaṛṣayaḥ| 'ṛtyakaḥ ( 6, 1, 128 )'—iti prakṛtibhāvaḥ| "sapta yuñjanti rathamekacakram (ṛ0 saṃ0 2, 3, 14, 2)"—ityatra 'sapta ādityaraśmayaḥ ( 4, 26 )' -iti vadanti nairuktāḥ| yadvā, 'ṣapa samavāye ( bhū0 pa0 ), 'sapyaśūbhyāṃ tuṭ ca ( u0 1, 155 ),—iti kanin pratyayastuḍāgamaśca |
70.5.6
samavetāḥ sapta, ṛṣirapi gatyartha eva pratyayaḥ | samavetā gacchanti diṅmukhāni saptarṣayaḥ | "yatrā sapta ṛṣīn para ekamāhuḥ (ṛ0 saṃ0 8, 3, 17, 2)"- "sapta ṛṣayaḥ pratihitāḥ śarīre (ya0 vā0 saṃ0 34, 55)"- atrāsata ṛṣayaḥ sapta sākam (atha0 saṃ0 10, 26, 6)" - iti nigamāḥ || (14) sādhyāḥ | 'rādha sādha saṃsiddhau (svā0 di0 pa0)'| 'ṛhalorṇyat (3, 1, 124)'- iti ṇyat pratyayaḥ, 'kṛtyalyuṭo bahulam (3, 4, 113) - iti karttari bhavati | 'rasāharaṇādikaṃ svavyāpāraṃ sādhnuvanti saṃsiddhaṃ kurvvanti - iti skandasvāmī | sādhyante ārādhyante sādhyāḥ- iti kṣīrasvāmī, atra yathāprāpto ṇyat | "yatra pūrve sādhyāḥ santi devāḥ (ṛ0 saṃ0 2, 3, 23, 4)" - iti nigamaḥ ||
70.5.7
(15) suparṇāḥ | sūpasṛṣṭāt 'pṝ pālanapūraṇayoḥ (ju0 kyā0 pvā0 pa0 ) - ityasmāt 'dhṛpṝvasyasyajyatibhyo naḥ (u0 3, 6)'iti napratyayaḥ | 'parṇaṃ patateḥ pṛṇāteḥ prīṇāteḥ vā, - ityaṣṭādaśādhyāyadṛṣṭatvāt pat-dhātoḥ bāhulakāt napratyayaḥ takārasya rephādeśaśca | prīṇāterīkārasya akārādeśaḥ sa ca pakārāt paraḥ | śobhanaṃ pṛṇanti pālayanti jagat śītādinivāraṇāt, athavā pūrayanti vā vṛṣṭyā, śobhanaṃ patanaṃ gamanameṣāmiti vā, suṣṭhu prīṇanti tarpayanti jagat varṇapradāneneti vā suparṇāḥ | yadvā, surmatvarthaḥ, bhāve ca na pratyayaḥ | patanādimantaḥ suparṇāḥ | tathāca—'bṛhadvadema vidathe suvīrāḥ (ṛ0 saṃ0 2, 6, 6, 6)'— ityatra 'vīravantaḥ kalyāṇavīrā vā (niru0 1, 7)'| aṣṭādśādhyaye ca 'suparṇaṃ vipraḥ (ṛ0 saṃ0 8, 6, 16, 5)'—ityatra 'parṇavantaṃ kalyāṇaparṇaṃ vā,'—iti ceti surmatvarthe bahuśo dṛṣṭaḥ| "yatrā suparṇā amṛtasya bhāgam (ṛ0 saṃ0 2, 3, 18, 1)"—"vayaḥ suparṇā upa sedurindram (ṛ0 saṃ0 8, 3, 4, 6)"—iti ca nigamau|| raśmināṃ prāyo bahuvacanāntatvena dṛṣṭatvāt raśmināmābhiprāyeṇa bahuvacanāntāni paṭhitāni| evaṃ diṅnāmasvapi draṣṭavyam|| iti pañcadaśa raśmināmāni |
70.6.1
(1) ātāḥ| āṅpūrvādtatergatikarmaṇaḥ (bhū0 pa0) 'aṃkarttari ca kārake (3, 3, 16)'—iti ghañ ābhimukhyena gamyante prāṇibhistaṃ taṃ kāryaṃ prati| yadvā, āṅpūrvāt tanoteḥ 'upasarge ca saṃjñāyām (3, 3, 66)'—iti janervidhīyamāno ḍapratyayo bahulavacanād bhavati| ātatāḥ ātāḥ| "ṛdbhantyātāḥ susmnṛṣṭāsaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 3, 7, 6)"—"udātairjihate vṛhadvacāro (ṛ0 saṃ0 6, 7, 24, 5)"—iti nigamau|| (2) āśāḥ | āṅpūrvāt 'śadḷ śātane (bhū0 pa0)'— ityayamatra gatyarthaḥ, anekārthatvāddhātūnām | pūrvavaduḥ | taṃ tamarthaṃ pratyāgamanāt | yadvā, ā ityeṣo'bhītyasyārthe vartate | 'aśū vyāptau (svā0 ā0)'—ityasmāt ghañi rūpam | āśā upadiśā bhavantyabhyaśanāt parasparādibhiḥ saṃvyāpteḥ | 'ā aśnuvate āśāḥ'—iti kṣīrasvāmī | atra pacādyac (3, 1, 134) | "indra āśābhyaspari (ṛ0 saṃ0 2, 8, 6, 2)"— iti nigamaḥ || (3) uparāḥ | uparamante āsvabhrāṇi prāṇino vā svasvavyāpārebhyaḥ | pūrvavat ṅaḥ | "upahare yaduparā apinvan (ṛ0 saṃ0 1, 5, 2, 1)"—iti nigama | "tamasya pṛkṣmuparāṅgu dhīmahi (ṛ0 saṃ0 2, 1, 12, 5)"—ityatra digvācī na veti cintyam || (4) āghrāḥ | āṅpūrvāt tighrateḥ (bhū0 pa0) dhātorghañ kavidhānam | 'ghrātāllagāpācyadhihaniyudhyartham (3, 3, 16 ma0 bhā0)'—iti kapratyayaḥ | suṣāmāditvāt (8, 3, 68) ṣatvam | ā samantāt sthīyate ābhiḥ | nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (5) kāṣṭhāḥ | kāṣṭhā diśo bhavanti (niru0 2, 15)'— ityatra skandasvāmī—'krāntvā sarvamatītya sthitāḥ ākāśavadu vyatirekapakṣe | avyatireke'pi ta eva śabdādayaḥ sarvatra santi saṃsthitāśceti | upadiśo'pyevameva |
70.6.2
vyatireke'pi itaretarāpekṣayā paratvāparatvavat sarvatra vyavahāro'stitvamiti' | krāntvā- śabdāt pūrvārddhaṃ sthitaśabdāduttarārddhamityarthaḥ| pṛṣodarādiḥ| vaiyākaraṇapakṣe tu 'kāśa dītau (sū0 ā0)'| 'hanikuminiśamikāśibhyaḥ kthan (ḍa0 2, 2)'—iti kthan pratyayaḥ| 'titutratathasisusarakaseṣu ca (7, 2, 6)'—iti iḍbhāvaḥ| kāśante dīpyante kāṣṭhāḥ "narastvāṃ kāṣṭhākhvarvataḥ (ṛ0 saṃ0 4, 7, 27, 1)"—iti nigamaḥ|| (6) vyoma| vyākhyātamantarikṣanāmasu (3)| sa evārtho'trāpi| parivītā vāyujā| 'pavamāno harita ā viveśa (ṛ0 saṃ0 6, 7, 8, 4)'—iti śrutiḥ| yadvā, vividhamoma-mannamasmin vidyata iti vyoma| 'omānamāpomānuṣīramṛktam (ṛ0 saṃ0 4, 8, 6, 2)'—ityatra 'añjervā oman'—iti mādhavaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (7) kakubhaḥ| 'kakubhnāti vistārayatīti kakup'—iti kṣīrasvāmī| 'kakup kumerucchrayārthāt ucchratā iva hi diśo vṛkṣāgre'palabhyamānāḥ'—iti mādhavaḥ| kena prajāpatinā vistāritā iti vā| sarvatra 'kivvacipracchyāyatastu (3, 2, 178 vā0)'—ityatra 'prāk pratyayanirdeśādiṣṭasiddhiḥ (ma0 bhā0)' ityukteḥ kipipṛṣodarāditvācca rūpasiddhiḥ| "yaḥ kakubho nidhārayaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 3, 26, 4)"—iti nigamaḥ|| (8) haritaḥ| 'hṛñ haraṇe' bhvādiḥ (u0), 'hṛ prasahya karaṇe' juhotyādiḥ (pa0)| 'hṛsvaruhipuṣibhyaḥ (hṛśyābhyāmitan| u0 3, 60 )'—iti itiḥ | haranti jahati vā āsu sthitāścaurādayo dhanādikam | 'harantyābhiḥ'—iti kṣīrasvāmī | "pavamāno harita ā viveśa ( ṛ0 saṃ0 ī, 7, 8, 3 )"—iti nigamaḥ || 'vāyureva diśo harita āviṣṭe'—ityupaniṣat ( ai0 ā0 2, 1 ) ||
70.6.3
(1) vastoḥ| atra skandasvāmī—'vastoritīdṛśametedaṃ nāma, na vibhatyantaram, 'doṣāvastorhaviṣmatī ghṛtācī (ṛ0 saṃ0 5, 1, 24, 1)"—doṣāvastorvahīyasaḥ prapitve (ṛ0 saṃ0 1, 7, 18, 1)"—iti samastasyāpi darśanāt| vaste jyotiriti vastoḥ, dyotata iti dyauḥ| evaṃ sarvatra"—iti| vaste (adā0 ā0) ācchādayatīti jyotiḥ| vyatyayena karttari tosun (3, 4, 13)| "kuha sviddoṣā kuha vastoraśvinā (ṛ0 saṃ0 7, 8, 18, 2)"—iti nigamaḥ| kuha kvoti saptamīsāmānādhikaraṇyāt doṣāvastorityapi saptamyā evāvyayalugadhyavasitaḥ || (2) dyauḥ| 'dyuta dīptau (bhū0 ā0)', vāhulakāt ḍopratyayaḥ (u0 2, 64)| dyotate kiraṇasambandhāt| yadvā, 'dyu abhigamane (adā0 pa0)', 'dyugamibhyāṃ ḍoḥ'—iti śrībhojadevaḥ| abhigacchantyasin svaṃ svamabhimatapradeśaṃ prāṇinaḥ| 'gotoṇit (7, 1, 60)'—iti vṛddhiḥ| "madhya ārodhane divaḥ (1, 7, 22, 1)"—iti nigamaḥ|| kecit dyuriti paṭhanti| tadā 'ḍicca'—ityadhikāre 'dyudrubhyāṃ ca'—iti bhojasūtreṇa upratyayaḥ| 'dyu abhigamane (adā0 pa0)' dyutereva vā 'aśvādyaśca (u0 5, 30)'—iti ḍun-pratyayānto nipātito draṣṭavyaḥ| ubhayatra pūrvokta evārthaḥ| "dyubhiskubhiḥ paripātamasmān (ṛ0 sa0 1, 7, 37, 5)"—"tvamagne dyubhistvamāśuśukṣaṇi (ṛ0 saṃ0 2, 5, 17, 1)"—iti nigamau || (3) bhānuḥ| 'bhā dīptau (adā0 pa0)', 'bhādābhyāṃ nuḥ (u0 3, 31)| bhātyādityādhikaraṇasambandhādeva| "uddhyā uṣaso
70.6.4
bhānurartta (ṛ0 saṃ0 3, 4, 15, 2)"—iti nigamaḥ| raśmibhānuriti mādhvoktamaharbhavitumarhati || (4) vāsaram| 'vasa nivāse (bhū0 pa0)', ṇijantaḥ śuddho'pi vipūrvasyārthaṃ varttate| 'arttikamiśramidivicamithāsiṣyadhvin (u0 3, 128)'—ityarac pratyayaḥ| vivāsayati apanayati śītādikam| yadvā, vaseḥ svārthe ṇici adhikaraṇe'c| vasatyasmin sukheneti vāsaram| yadvā, 'vāsṛ dīptau (di0 ā0)' pūrvasādeva sūtrādarac ddīpyate vāsaram| yadvā, vipūrvāt sarttergatyarthāt paścādyaci vītyasyekārasyākāraḥ pṛṣodarāditvāt, vividhaṃ sarāṇi sṛtāni vistīrṇānītyarthaḥ| 'vāsarāṇi vesarāṇi (niru0 4, 7)'—iti bhāṣye skandasvāmī—'vesaraśabdasyāyamekārasyākāraḥ| sādṛśyena cātra varttate| yathā vesaro niṣpādakagatābhyāṃ viruddhābhyāṃ jātibhyāmaśvatvajātyā gardabhatvajātyā sampannaḥ| evaṃ yāvat dvau niṣpādakau pūrvabhāgāparabhāgau tadgatābhyāṃ viruddhābhyāṃ śītoṣṇābhyāṃ pūrvabhāgagatena śītenāparabhāgagatena coṣṇena sambandhād vesarasadṛśatvād vāsaram'—iti| "ahānīva sūryo vāsarāṇi (ṛ0 saṃ0 6, 4, 12, 2)"| ahānītyanena paunaruktyādanyo'pi nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (5) svasarāṇi| svaśabde upapade sarttergatyarthāt (bhū0 pa0) paścādyac (3, 1, 134)| svena ātmanaiva gacchanti| api ca, svarityādityanāma (niru0 2, 14)| sartteḥ 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa (3, 3, 118)'| antarṇītaṇyarthaścātra sarttiḥ|
70.6.5
svarityetasya rephalopaḥ pṛṣodarāditvāt (ī, 3, 106)| ādityena sādhryate| sa hi srodayāstamayābhyāṃ tāni gamayati| yadvā, supūrvāt 'akṣu kṣepaṇe (di0 pa0)'—ityasmāt kṛdarāditvādarac (u0 5, 42) draṣṭavyaḥ| suṣṭhu asyante kṣipyante sūryeṇa srodayāstamayābhyām, tathāca 'svasara ihetyupasrghāt'—iti mādhavaḥ "usrā iva svasarāṇi (ṛ0 saṃ0 1, 1, 6, 2)"—iti nigamaḥ|| (6) ghaṃsa| 'graha upādāne (krayā0 u0)' asmāt ghañi pṛṣodarāditvāt (ī, 3, 106) gakārasya ghakāro nugāgamaḥ hakārasya sakāraḥ| gṛhyante'smin rasā avaśyāyā ādityena| "yo asmai ghaṃsa u ta vā ya ūdhani (ṛ0 saṃ0 4, 2, 3, 3)"— iti nigamaḥ|| (7) gharmaḥ| 'ghṛ kṣaraṇadīptyoḥ (ju0 pa0),' 'gharmaḥ (u0 1, 146)'—iti mapratyayānto nipātaḥ| jighartti dīpyate raśmisambandhāt| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (8) ghṛṇaḥ| jighartteḥ (ju0 pa0) 'iṇsiñjidīṅuḥṣyavibhyo nak (u0 3, 2)'—itīṇādibhyo vidhīyamāno nakpratyayo bāhulakād bhavati| pūrvavadarthaḥ| "ghṛṇā vayo'ruṣāmaḥ parigman (ṛ0 saṃ0 3, 7, 16, 6)"—iti nigamaḥ|| (9) dinam| 'do avakhaṇḍane (di0 pa0)', pūrvavadauṇādike nakpratyaye bāhulakāt (u0 2, 46), 'dyatisyatimāsthām (7, 4, 40)'—itītvam| dyutitamaḥ dinam| "adho saribhyaḥ sudinā vyucchān (ṛ0 saṃ0 5, 2, 28, 1)"—iti nigamaḥ||
70.6.6
(10) divā| dyotanāt| avyayasiddham| "divā śipri-tve'vasāgamiṣṭhā (ṛ0 saṃ0 4, 4, 17, 2)"—"divā naktaṃ mavasā śantamena (ṛ0 saṃ0 4, 4, 17, 3)"—iti nigamau || (11) divedive| 'divu krīḍāvijigīṣāvyavahāradyuti-stutimodamadasvapnakāntigatiṣu (di0 pa0)'| 'diverḍiviḥ'—ityadhikaraṇe ḍivipratyayaḥ| divyante'sminniti dyauḥ| dviśabdāt parasya saptamyā ekavacanasya 'supāṃ suluk (7, 1, 39)'—ityādinā śe ādeśaḥ, pragṛhyatvaṃ (1, 1, 11) tu vyatyayenātra na bhavati| caturthī vā vyatyayena| tato vīpsādiḥ (8, 1, 4), divase divase ityarthaḥ| yathādṛṣṭaṃ paṭhitamidaṃ nāma| "upatvāgne divedive (1, 1, 2, 2)"—"dive dive vāmamasmabhyaṃ sāvīḥ (ṛ0 saṃ0 5, 1, 15, 6)"—iti ca nigamau || (12) dyavidyavi| dyośabdo vyākhyātaḥ (2)| saptamyekavacanaṃ, vīpsādi pūrvavat, "mirnīmasi dyavidyavi (ṛ0 saṃ0 1, 2, 16, 1)"—iti nigamaḥ || iti dvādaśāharnāmāni |
70.7.1
(1) śyāvī| 'śyaiṅ gatau (bhū0 ā0)' | iṇśībhyāṃ van (u0 1, 150)'—iti vidhīyamāno vanapratyayo bāhulakāt bhavati | śyāyate gacchati svāśrayamiti | śyāvo dhūsarāruṇo varṇaḥ, tamaḥ sandhyādivandhāt śyāvavarṇā rātriḥ śyāvī, 'anyato ṅīp (4, 1, 40)| "śyāvī ca yadruṣī ca svasārau (ṛ0 saṃ0 3, 3, 30, 1)"—iti nigamaḥ|| (2) kṣapā| "kṣapyate sūryacāreṇa kṣapā"—iti durgasvāmī| "kṣap preraṇe," "kṣapi kṣāntyām"—iti kathādiṣu paṭhito'pi bahulametadvidarśanamityasyodāharaṇatvena dhātuvṛttau paṭhyate| "kṣapeḥ kṣapayanti kṣāntyāṃ preraṇe kṣapayet"—iti daivam| "kṣapaḥ kṣapayaterniśā"—iti ca mādhavaḥ| kṣapā-śabdo'ntodātto rātrināma, ādyudāttastu kṣapaṇavacanaḥ| "nṛṇāṃ nayo nṛtamaḥ kṣapāvān (ṛ0 saṃ0 7, 7, 22, 1)"—itinigamaḥ| "tvamidasi kṣapāvān (ṛ0 saṃ0 6, 5, 11, 2)"—iti kṣapaṇavacanaḥ|| (3) śarvarī| "śṛ hiṃsāyām (krayā0 pa0)"| "kṛgṛśṛvṛñ-catibhyaḥ ṣvarac (u0 2, 114)"| dvirvāt (4, 1, 15) ṅīp| śṛṇāti ceṣṭām, rātrau hi svasvavyāpārebhyaḥ uparamante prāṇinaḥ, śīryante vāsyāṃ prāṇino naktañcaraiḥ| "ati ṣkandanti śarvarīḥ (ṛ0 saṃ0 4, 3, 8, 3)"—iti nigamaḥ|| (4) aktuḥ| "añjū vyaktimrakṣaṇakāntigatiṣu (ru0 pa0)"| "paḥ kicca (u0 1, 68)"—iti vidhīyamānaḥ tupratyayaḥ kiracca bāhulakād bhavati| "pāñjanūbhyaḥ kuḥ"—iti kuriti śrībhojadevaḥ| "aniditām (6, 4, 24,)"—iti nalopaḥ| ajyate sicyate'syāmavaśyāyena jagat, gacchati vā pratidinam aktuḥ| "viśāmaktoruṣasaḥ pūrvāhūtau (ṛ0 saṃ0 5, 4, 6, 2)"—iti nigamaḥ||
70.7.2
(5) ūrmyā | 'ūrṇuñ ācchādane (adā0 u0)' | 'ūrṇoterṇalopaśca (u0 1, 26 )'--iti mipratyayaḥ--iti kecit | 'arterūcca (u0 4, 54)'--iti mi-pratyayaḥ--itikamalanayanaḥ | ūrmiḥ tamaḥsaṅghāt, ācchādakatvāt lokasya | 'tamarhati ( 5, 1, 63 )' 'chandasi ca ( 5, 1, 67 )'--iti yat pratyayaḥ | 'indrāya naktamūrmyāḥ suvācaḥ ( ṛ0 saṃ0 6, 6, 32, 1 )'--iti nigamaḥ || (6) rāmyā | 'ramu krīḍāyām (bhū0 ā0)' | antarṇītaṇyarthāt propārthaviśiṣṭādasmāt 'kṛtyalyuṭo bahulam ( 3, 3, 113 )'--iti bahulavacanāt 'porupadhāt ( 3, 1, 68 )'--iti yataṃ bādhitvā 'ṛhalorṇyat (3, 1, 124)' bhavati, 'acoñṇiti (7, 2, 115)' --iti vṛddhiḥ | pramayatibhūtāni naktañcarāṇi, uparamayati divācarāṇi svavyāpārebhyaḥ| mādhavastu sarvabhūtāni ramayati | tathāca kauṣītakiḥ -'ye vai ke cānandā ane pāne mithune rāmyā eva te santatā avacchinnāḥ kriyante, teṣāṃ rātriḥ kārotaraḥ' --iti| 'adhorāmaḥ sāvitraḥ (ya0 vā0 saṃ0 26, 58)'--ityatra śvetaḥ kṛṣṇodaraḥ'--iti bhāṣyam| 'rāmaścārau site'site'-iti vaijayantī| tasmādrāmaśabdaḥ kṛṣṇaparyāyaḥ| svāśraye ramate rāmaḥ 'ñcaliti kasantebhyo ṇaḥ (3, 1, 140)'| 'tadarhati (5, 1, 63)', chandasi ca (5, 1, 67)'--iti yat| 'ahaśca kṛṣṇamahararjunaṃ ca ( ṛ0 saṃ0 4, 5, 11, 1 )' --iti śrutiḥ| yadvā, ramaṇaṃ rāmaḥ| bhāve ghañ (3, 3, 18)| strībhiḥ saha krīḍā rāmaḥ| 'tatra sādhuḥ (4, 4, 68)'--iti yat| "saidhāna uṣaso rāmyā anu (ṛ0 saṃ0
70.7.3
2, 5, 21, 3)"—iti' "āviryenā akṣaṇodrāmyāṃ ( ṛ0 saṃ0 3, 2, 15, 3 )"—iti ca nigamau || ! (7) yamyā | 'yama uparame (bhū0 pa0)' | abhyādyacca ( u0 4, 108),—iti yakpratyayānto nipātyate | uparamayati prāṇināṃ ceṣṭāḥ | athavā 'gadamadacarayamaścānupasarge ( 3, 1, 100 )'—iti yat kartari bāhulakena | yadvā, yamanīyā uparamayitavyā ādityacāreṇeti yathāprāpto yat nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (8) namyā | (9) doṣā | (10) naktā | (11) tamaḥ | (12) rajaḥ | (13) asiknī || (14) payasvatī | payo'syā astīti | 'asmāyāmedhāmrajo viniḥ (5, 2, 121)' | 'bahulaṃ chandasi (5, 2, 122)'—ityukteḥ matupi varace ca 'ugitaśca (4, 1, 6)'—iti ṅīp | 'tasau matvarthe (1, 4, 16)'—iti bhasajñāvidhānāt rutvaṃ na bhavati | nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (15) tamasvatī | tāsyantyaneneti ( di0 pa0 ) tamo'ndhakāraṃ tena tadvatī | pūrvavat prakṛtyā | nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (16) ghṛtācī | 'ghṛ kṣaraṇadīptyoḥ ( cu0 pa0 )' 'gṛ ghṛ secane (bhū0 pa0)' | 'añjighṛṣibhyaḥ ktaḥ ( u0 3, 86 )'—secayatyanena bhūmiṃ parjanyaḥ, kṣarati meghāt dīptaṃ vā svena tejasā devatātvāditi ghṛtamatrāvaśyāyalakṣaṇaṃ jalam, tadañcati | ṛtvigdadhṛksragdiguṣṇigañcu yujikruścāśca ( 3, 2, 59 )'— iti añcatergatyarthāt (bhū0 pa0) kini 'aniditām ( 6, 4, 24 )'—iti nalope, 'acaḥ (6, 4, 138)'—ityakāralope, cau (6, 3, 138)'—iti dīrghe, 'aśvateścopasaṅkhyānam (4, 1, 6 vā0)'—iti ṅīp, ghṛtācīti| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||
70.7.4
(17) śiriṇā| śīṅaḥ (adā0 ā0) antarṇītaṇyarthāt 'bahulamanyatrāpi (u0 2, 46)'—iti inacpratyaye rur̤āgamodhātorhasvaśca| śāyayati prāṇinaḥ śiriṇā| śāyayenniśeti mādhavaḥ| "śiriṇāyāṃ cidaktunāmahobhiḥ (ṛ0 saṃ0 2, 6, 2, 3)"—iti nigamaḥ|| (18) mokī| 'muclṛ mokṣaṇe (tu0 u0)'| 'in sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 114),—iti ini bāhulakāt kutvam| 'kṛdikārādaktinaḥ (4, 1, 45 vā0)'—iti ṅīp| muñcatyasyāmavaśyāyaṃ madhyamaḥ, muñcanti prāṇinaḥ svasvavyāpārāt mok| tadasyāmastīti 'chandasīvanipau ca (5, 2, 122 vā0),—iti matvarthīya īkārapratyayaḥ, vyatyayena (3, 1, 85) halaḍyādilopaḥ (6, 1, 68)| "anuvataṃ saviturmokyāgāt (ṛ0 saṃ0 2,8, 2, 3)"—iti nigamaḥ|| (19) śokī| 'śuc śoke (bhū0 pa0)', jvalatikarmā (nigha0 1, 17) vā| pūrvavat prakriyā| śocantyasyāṃ virahiṇaḥ, śokastejo'syā astīti vā, 'agninā vai tejasā rātristejasvatī'—iti brāhmaṇam| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (20) ūdhaḥ| rātrināma-nirvacanārthaprasiddhaṃ tāvaducyate| gorūdha udhdṛtataraṃ bhavati prasavakāle aṅgāntaraimya ucchratataraṃ bhavati| yadvā, uponnaddhamupari sṛṣṭvabhūdurdhvamiva kenacit| tat snehaṃ rasānupradānasāmānyād rātriratyūdha ucyate| yadvā, 'undī kledane (ru0 pa0)'| asyuni (u0 4, 184), vāhulakādalope dakārasya dhatve dīrghaṃ ca rūpam| untyavaśyāyena bhūtāni| 'untyūdhaḥ'—iti kṣīrasvāmī| "yo arumai śraṃsa uta cā ya ūdhani (ṛ0 saṃ0 4, 2, 3,3)"—"ūrdhvanna nagnā jarante (ṛ0 saṃ0 5, 7, 16, 12)"—iti ca nigamau| ūdhanītyatra chāndasatvādanaṅ (5, 4, 131,—142)|| (21) payaḥ| vyākhyātaṃ payasvatītyatra, matvarthīyasya luk| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||
First 42 of 145 passages. Read on
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit