Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 70.5.4

Nighaṇṭunirvacana 70.5.4

Language
Sanskrit

70.5.4

"vana paṇa sambhaktau" bhvādiḥ parasmaipadī| 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ (3, 3, 118)'| vanyate sevyate śītādinivāraṇāya| athavā vanatirhiṃsārthaḥ (bhū0 pa0)| vanyate hiṃsyate'nena tamaḥ| yadvā, "vanu yācane" tanādirātmanebhāṣā| vanyate yācyate vṛṣṭipradānāya| yadvā, 'vana śabde' bhvādiḥ parasmaipadī| vanyate śabdyate stūyate stotṛbhiḥ| "abudhne rājā varuṇo vanasya (ṛ0 saṃ0 6, 2, 14, 2)"—iti nigamaḥ| 'vananīyasya tejasaḥ'—iti mādhavaḥ|| (6) uṣāḥ| 'vasa nivāse (bhū0 pa0)'| "sphāyitañcivañci (u0 2, 12)"—ityādinā rak, adāditvāt samprasāraṇaṃ bāhulakāt, "śāsivasighasīnāśca (8, 3, 60)"—iti ṣatvābhāvaḥ| vasatyeṣu paratejaḥ vasantyeṣu rasāḥ iti vā| yadvā, utpūrvāt "jhugatau (bhū0 pa0)"—ityasmāt "upasarge ca sañjñāyām (3, 2, 66)"—iti janervidhīyamāno ḍapratyayo bāhulakād bhavati, udo'ntalopaśca| utsravanti emyo rasāḥ| "uṣā iva svasarāṇi (ṛ0 saṃ0 1, 1, 6, 2)"—iti nigamaḥ|| (10) vasavaḥ| 'vasa nivāse (bhū0 pa0)', 'vasa ācchādane (adā0 ā0)'| "bhrasvṛkṣihitrapyasicasihanikkīdivandhimanibhyaśca (u0 1, 10)"—iti u-pratyayaḥ| vasanti lokeṣu, vasantyatra rasāḥ, vasatyatra paraṃ tejaḥ, ācchādayati vā lokān vṛṣṭyā; vivāsayati vā tamaḥ| "bahulamanyatrāpi sañjñācchandasoḥ (ṛ0 6, 4, 51 vā0)"—iti ṇiluk| vāsayitāro vā lokānāṃ vṛṣṭyādipradānena| "umayā atra vasavo ranta devāḥ (ṛ0 saṃ0 5, 4, 6, 3)"—"sugāvo devāḥ sadanā akarma ya ājagmuḥ, savana-midaṃ juṣāṇāḥ| jakṣivāṃsaḥ papivāṃsaśca viśvasmai dhatta vasavo vasūni (ya0 vā0 saṃ0 8, 18)"—"hiṅkṛṇvatī vasupatnī vasūnām (ṛ0 saṃ0 2, 3, 16, 2)"—iti ca nigamāḥ||

Linked texts (1)