Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 72.1.6

Nighaṇṭunirvacana 72.1.6

Language
Sanskrit

72.1.6

'in sarvadhātubhyaḥ (u॰ 4, 114)'| 'kṛdikārāt (4, 1, 4 vā0)'—iti ṅīṣ| śacante vyaktā vācaḥ kurvantyasyāmiti śacī| kṣīrasvāmī tu 'śacati śacī, śaca śvaca gatau'—iti vyākhyat| gatyarthaḥ śacirdhātupāṭhe na dṛṣṭaḥ| "yad devayanto mavathaḥ śacībhiḥ (ṛ॰ saṃ॰ 5, 5, 16, 4)"—iti nigamaḥ|| (23) śamī| 'śama upaśame (di॰ pa॰)' asmāt in, ṅīṣ ca pūrvavat| śamyatyanayā nihanyāni| ṇijantādvā pūrvavat in-ṅīṣau| śamayatyaniṣṭyādhyādīni| "śamīmadurmasya vā (ṛ॰ saṃ॰ 6, 5, 26, 4)"—iti nigamaḥ|| (24) śimī| śamateḥ pūrvavaccirvāho'rthaśca| vāhulakātkārasyekāraḥ| śaknotervā kakārasya makāraḥ, akārasyekāraśca śakmetyanena samānārthaḥ| "dhuniḥ śamīvāñcharumā ṛjīpī (ṛ॰ saṃ॰ 8, 4, 14, 5)"—iti nigamaḥ|| (25) śaktiḥ| śaknoteḥ 'striyāṃ ktin (3, 3, 94)'| śakyate kartuṃ śakyate vānayā paralokaṃ jetum| "ajījanacchaktibhīrodamiprām (ṛ॰ saṃ॰ 8, 4, 11, 5)"—iti nigamaḥ|| (26) śilpam| 'śīla upadhāraṇe' curādiḥ (pa॰), 'śīla samādhau' bhvādiḥ (pa॰)| anayoḥ 'khaṣpaśilpaśaṣpavāṣparūpa-sarpatalpāḥ (u॰ 3, 166)'—iti pratyaye ṇilope (6, 4, 51) ca upadhāyā hrasvatvaṃ nipātyate | śīlayati śīlatīti vā śilpam | 'yat kumbhakārādi karma'—ityuṇādivṛttiḥ | śīlayanti punaḥ punarabhyasyanti taditi śilpam | yadvā, śinoti karttāraṃ tanūkaroti duṣkaratvenātikleśakaratvāditi nipātanādrūpasiddhiḥ | 'śilp niśāne (svā0 u0)' 'niśānaṃ tanūkaraṇam'—iti subodhinīkāraḥ | "yatte śilpaṃ kaśyapa rocanāvat (atha0 saṃ0 13, 3, 10)"— "divaḥ śilpamavantam"—iti ca nigamau || iti ṣaḍviṃśatiḥ karmanāmāni |

Linked texts (1)