Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 72.10.2

Nighaṇṭunirvacana 72.10.2

Language
Sanskrit

72.10.2

āśuśabda upapade 'ata sātatyagamane (bhū0 pa0)'—ityasmāt 'ādityaścidasi'—iti kṛtpratyayaḥ, pṛṣodarāditvena āśuśabdaśca vyutpatsyate, yaṇādeśasavarṇadīrghau| āśu atati āśu gacchati, cañcalaṃ hi dhanam| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (7) ratnam| 'ramu kīḍāyām (bhū0 ā0)' 'ramesta ca (u0 3, 12)'—iti napratyayaḥ takāraścāntādeśaḥ ramaṇīyaṃ hi tat| 'ramate'smin'—iti kṣīrasvāmī| 'vitte ramasva bahu manyamānaḥ'—iti śrutiḥ| "dhā ratnaṃ mahi sthūraṃ bṛhantam (ṛ0 saṃ0 4, 6, 8, 5)"—"hotāraṃ ratnadhātamam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 1, 1)"—iti nigamau || vyākhyātamudakanāmasu (1a012kha0 73)| gamyate prāpyate puṇyena gacchatyanena tṛptiṃ bhogasādhanatvāt, yaśo ghāss-datte, dīyate'rthibhya iti vā| "agninā rayimaśnavat (ṛ0 saṃ0 1, 1, 1, 3)"—iti nigamaḥ || vyākhyātamudakanāmasu (1a0 12kha0 45)| pūrvajanmasukṛtavaśena tadvati sthiraṃ bhavati, gṛhyate upabhogasādhanatvāt, hinasti dāridryam| gatāvapi śabdavadarthaḥ| kṣatāt pāpāt trāyate| kṣatraśabdāt trāyateśca pṛṣodarāditvāt kṣatram| dhanaireva pāpaṃ narā nistarantītyucyate| "na hi te kṣatraṃ na saho na manyum (ṛ0 saṃ0 1, 2, 1, 1)"—"sukṣatrāso riśādasaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 1, 36, 5)"—iti ca nigamau || 'bhaja sevāyām (bhū0 u0)'| 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa (3, 3, 118)' 'cajoḥ kughiṇyatoḥ (7, 3, 52)'| bhajyate sevyate bhogārthibhiḥ| yadvā sevyate'nena hetunā tadvān| bhagaśabdaḥ puṃliṅgo dhanavacanaḥ| "śikṣāstotṛbhyo mātidhagbhago naḥ (ṛ0 saṃ0 2, 6, 6, 6)"—"yaddhita—stobhagaḥ"—iti nigamau || 'miha secane (bhū0 pa0)'| ḍhatvacartvaṣṭutvaḍhalopadīrghāḥ, vyahakārabhāvaśca|

Linked texts (1)