Nighantu 72.10.3
Nighaṇṭunirvacana 72.10.3
- Language
- Sanskrit
72.10.3
sicyate'rthibhyo dātṛbhiḥ| 'sahasramīvh huṣṭamaśivānamā ityatra bhaṭṭabhāskaramiśrabhāṣye'pi mīvh hu iti dhanajāma'—iti dṛśyate| tato niṣkṛtya ukārāntanigamadarśanābhāvāt akārāntanigamadarśanāt ukārāntākārāntadvayorapi svīkāro'smākam| "rudrasya ye mīvhahuṣaḥ santi putrāḥ (ṝ0 saṃ0 5, 1, 7, 3)"—"tām̐ ā rudrasya mīvhahupaḥ (ṝ0 saṃ0 5, 4, 28, 5)"—ityādau nirvāhakarūkrutvāt "mīvhahum"—iti paṭhitavyamiti kecidāhuḥ| anye tu "mīvhahaḥ"—iti sakārāntamapi| teṣāṃ mīvhahāṃsamiti nirvāhaḥ| ubhayeṣāmapi "sahasra mīvhahe (ṝ0 saṃ0 1, 7, 34, 5)"—ityakārāntasya pāṭho'pekṣaṇīyaḥ| bahubhyastu nirṇayaḥ || (12) gayaḥ| vyākhyātamapatyanāmasu (2a0 2kha0 8)| ihāpi tadarthaḥ| gīyate stūyate hotṛbhiḥ| "apakṣadāśuṣegayam (ṝ0 saṃ0 1, 5, 21, 2)"—iti nigamaḥ || (13) dyumnam| 'dyumnasumnanimna'—ityādinā 'dyuta dīptau (bhū0 ā0)'—ityasmāt napratyayo makāraścāntādeśo nipātyate| tena tadvān| dīpyate dyumnam| 'dyu abhigamane (adā0 pa0)'—iti kṣīrasvāmī| atra dhātormagāgamo nipātyate| "dyumnaṃ sahasra-sātamam (ṝ0 saṃ0 1, 1, 18, 3)"—"dyumnāvājebhirāgatam|"—iti ca nigamau || (14) indriyam| 'indriyamindraliṅgamindradruṣṭamindrasṛṣṭamindraḥ juṣṭamindradattamiti vā (5, 3, 93)'—iti ghapratyayāntamantodāttaṃ nipātyate| indraḥ—'idi paramaiśvarye (bhū0 pa0)' paramaiśvaryayuktaḥ ucyate| indrasya liṅgam| dhanena hi aiśvaryayukta iti vyajyate| atra ṣaṣṭhī, samarthāt, liṅgārthe yañ| yadvā, indreṇa dṛṣṭam indriyam| yadvā, indra ātmā, tatkṛtena śubhāśubhena karmaṇā sṛṣṭam| indrajuṣṭaṃ vā, ātmanā sevitam, taddvāreṇa bhogotpatteḥ|