Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 72.10

Nighaṇṭunirvacana 72.10

Language
Sanskrit

72.10.1

(1) magham| maṃhatirdānakarmā (pa0 3, 20, 10)| 'ghannarthe kavidhānam (3, 3, 58 vā0)'—ityatra parigaṇitasya prāyikatvāt kapratyaye pṛṣodarāditvāt lopo hakārasya ghakāraśca| dīyate'rthibhyaḥ| "tebhirindraṃ codya dātave magham (ṛ0 saṃ0 7, 2, 33, 5)"—"yadindra dakṣiṇā maghonī (ṛ0 saṃ0 2, 6, 6, 6)"—iti nigamau|| (2) raikṇaḥ| 'ricir virecane (ru0 u0)'| 'ricerdhane ghicca (u0 4, 164)'—ityalun, nuḍāgamo guṇaśca, ghittvāt 'cajoḥ kughiṇyatoḥ (7, 3, 52)'—iti kutvam| raikṇa iti dhananāma, ricyate prayataḥ (niru0 3, 2)'—iti bhāṣyam| ricyate avatiṣṭhate prayataḥ mriyamāṇasya dhanaṃ dhaninā saha na mriyata ityarthaḥ| 'raikṇo dhanaṃ riceḥ preraṇārthāt'—iti mādhavaḥ| preryate'nena dattena bhṛtyādiḥ karmasu| "spāhaṃ yadrekṇaḥ paramaṃ vanoṣi tat (ṛ0 saṃ0 1, 2, 34, 4)"—"pariṣadyaṃ haraṇasya rekaṇaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 2, 6, 2)"—iti ca nigamau || (3) riktham| riceḥ (ru0 u0) 'pātṛtudivaciricisicibhyasthak (u0 2, 6)'—iti thak| pūrvavadarthaḥ| "na jāmaye tānvo rikthamārek (ṛ0 saṃ0 3, 2, 5, 2)"—iti nigamaḥ || (4) vedaḥ| 'vidḷ lābhe (adā0 pa0)'| asun| vid-tyetat, labhyate vānena dharmādiḥ| "hotāraṃ viśvavedasam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 22, 1)"—iti nigamaḥ || (5) varivaḥ| vṛñ varaṇe (svā0 u0) asmād yaṅlugantāt asuni bāhulakādilopaḥ| bhṛśaṃ viyate, varivaso hetutvādvā varivaḥ 'vittaṃ bandhurvayaḥ karma vidyā bhavati pañcamī| etāni mānyasthānāni garīyo yadyaduttaram (2, 13, 6)'—iti manuḥ| "yudhā devebhyo varivaścakartha (ṛ0 saṃ0 1, 4, 25, 5)"—"aho rājan varivaḥ pūrve kaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 5, 2)"—iti nigamau || (6) śvātram|

72.10.2

āśuśabda upapade 'ata sātatyagamane (bhū0 pa0)'—ityasmāt 'ādityaścidasi'—iti kṛtpratyayaḥ, pṛṣodarāditvena āśuśabdaśca vyutpatsyate, yaṇādeśasavarṇadīrghau| āśu atati āśu gacchati, cañcalaṃ hi dhanam| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (7) ratnam| 'ramu kīḍāyām (bhū0 ā0)' 'ramesta ca (u0 3, 12)'—iti napratyayaḥ takāraścāntādeśaḥ ramaṇīyaṃ hi tat| 'ramate'smin'—iti kṣīrasvāmī| 'vitte ramasva bahu manyamānaḥ'—iti śrutiḥ| "dhā ratnaṃ mahi sthūraṃ bṛhantam (ṛ0 saṃ0 4, 6, 8, 5)"—"hotāraṃ ratnadhātamam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 1, 1)"—iti nigamau || vyākhyātamudakanāmasu (1a012kha0 73)| gamyate prāpyate puṇyena gacchatyanena tṛptiṃ bhogasādhanatvāt, yaśo ghāss-datte, dīyate'rthibhya iti vā| "agninā rayimaśnavat (ṛ0 saṃ0 1, 1, 1, 3)"—iti nigamaḥ || vyākhyātamudakanāmasu (1a0 12kha0 45)| pūrvajanmasukṛtavaśena tadvati sthiraṃ bhavati, gṛhyate upabhogasādhanatvāt, hinasti dāridryam| gatāvapi śabdavadarthaḥ| kṣatāt pāpāt trāyate| kṣatraśabdāt trāyateśca pṛṣodarāditvāt kṣatram| dhanaireva pāpaṃ narā nistarantītyucyate| "na hi te kṣatraṃ na saho na manyum (ṛ0 saṃ0 1, 2, 1, 1)"—"sukṣatrāso riśādasaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 1, 36, 5)"—iti ca nigamau || 'bhaja sevāyām (bhū0 u0)'| 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa (3, 3, 118)' 'cajoḥ kughiṇyatoḥ (7, 3, 52)'| bhajyate sevyate bhogārthibhiḥ| yadvā sevyate'nena hetunā tadvān| bhagaśabdaḥ puṃliṅgo dhanavacanaḥ| "śikṣāstotṛbhyo mātidhagbhago naḥ (ṛ0 saṃ0 2, 6, 6, 6)"—"yaddhita—stobhagaḥ"—iti nigamau || 'miha secane (bhū0 pa0)'| ḍhatvacartvaṣṭutvaḍhalopadīrghāḥ, vyahakārabhāvaśca|

72.10.3

sicyate'rthibhyo dātṛbhiḥ| 'sahasramīvh huṣṭamaśivānamā ityatra bhaṭṭabhāskaramiśrabhāṣye'pi mīvh hu iti dhanajāma'—iti dṛśyate| tato niṣkṛtya ukārāntanigamadarśanābhāvāt akārāntanigamadarśanāt ukārāntākārāntadvayorapi svīkāro'smākam| "rudrasya ye mīvhahuṣaḥ santi putrāḥ (ṝ0 saṃ0 5, 1, 7, 3)"—"tām̐ ā rudrasya mīvhahupaḥ (ṝ0 saṃ0 5, 4, 28, 5)"—ityādau nirvāhakarūkrutvāt "mīvhahum"—iti paṭhitavyamiti kecidāhuḥ| anye tu "mīvhahaḥ"—iti sakārāntamapi| teṣāṃ mīvhahāṃsamiti nirvāhaḥ| ubhayeṣāmapi "sahasra mīvhahe (ṝ0 saṃ0 1, 7, 34, 5)"—ityakārāntasya pāṭho'pekṣaṇīyaḥ| bahubhyastu nirṇayaḥ || (12) gayaḥ| vyākhyātamapatyanāmasu (2a0 2kha0 8)| ihāpi tadarthaḥ| gīyate stūyate hotṛbhiḥ| "apakṣadāśuṣegayam (ṝ0 saṃ0 1, 5, 21, 2)"—iti nigamaḥ || (13) dyumnam| 'dyumnasumnanimna'—ityādinā 'dyuta dīptau (bhū0 ā0)'—ityasmāt napratyayo makāraścāntādeśo nipātyate| tena tadvān| dīpyate dyumnam| 'dyu abhigamane (adā0 pa0)'—iti kṣīrasvāmī| atra dhātormagāgamo nipātyate| "dyumnaṃ sahasra-sātamam (ṝ0 saṃ0 1, 1, 18, 3)"—"dyumnāvājebhirāgatam|"—iti ca nigamau || (14) indriyam| 'indriyamindraliṅgamindradruṣṭamindrasṛṣṭamindraḥ juṣṭamindradattamiti vā (5, 3, 93)'—iti ghapratyayāntamantodāttaṃ nipātyate| indraḥ—'idi paramaiśvarye (bhū0 pa0)' paramaiśvaryayuktaḥ ucyate| indrasya liṅgam| dhanena hi aiśvaryayukta iti vyajyate| atra ṣaṣṭhī, samarthāt, liṅgārthe yañ| yadvā, indreṇa dṛṣṭam indriyam| yadvā, indra ātmā, tatkṛtena śubhāśubhena karmaṇā sṛṣṭam| indrajuṣṭaṃ vā, ātmanā sevitam, taddvāreṇa bhogotpatteḥ|

72.10.4

indradattaṃ vā, indreṇa pūrvakarmaṇā vā astyupadattam| sṛṣṭajuṣṭadattārtheṣu tṛtīyā samarthāt| "dakṣiṇaṃ pādamavanenije'sminnāpna indriyaṃ dadhāmi (ai0 brā0 8, 5, 4)"—iti nigamaḥ| (15) vasuḥ| rātrināmasu "vasvī"—ityatra (haṃ 6 pṛ0) vyākhyātam| vaste ācchādayati tirobhāvayati dāridryam| "ahaṃ bhuvaṃ vasunaḥ pūrvyaspatiḥ (ṛ0 saṃ0 8, 1, 5, 1)"—iti nigamaḥ|| (16) rāyaḥ| 'rā dāne (adā0 pa0)'| 'rāterḍaiḥ (u0 2, 62)'| jas| dīyate'rthibhyaḥ, tadeva prāpyate vā pūrvakṛtena puṇyena| "anāmṛṇaḥ kuvidādasya rāyaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 3, 1, 1)"—iti nigamaḥ|| (17) rādhaḥ| 'rādha sādha saṃsiddhau (svā0 pa0)'| asun| 'rādhnuvanti sādhnuvanti dharmādīn puruṣārthān'—iti skandasvāmī| rādhyate'nena dharmādiriti vā| rādhirhiṃsārtho'pi| hinasti dāridryam| "rādha indra vareṇyam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 17, 5)"—"rādhastano vidvaso'bhayahastyābhara (ṛ0 saṃ0 4, 2, 10, 1)"—iti nigamau|| (18) bhojanam| 'bhuja pālanābhyavahārayoḥ (ru0 pa0)'| lyuṭ 'kṛtyalyuṭo bahulam (3, 3, 113)'—iti| yadvā, abhi- matārthe bhavati bhujyate tadvahiḥ, bhujyante'nena viṣayā iti vā, pālyate'nena vā| "śatrūyatāmā bharā bhojanāni (ṛ0 saṃ0 3, 8, 18, 5)"—"mā naḥ priyā bhojanāni pra moṣīḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 16, 3)"—iti nigamau || (16) tanā| 'tanu vistāre (ta0 pa0)'| pacādyac (3, 1, 134)| tanoti vistārayati trivargasādhanaṃ hi dhanam| tṛtīyaikavacanasya 'supāṃ suluk (7, 1, 36)'—ityākāraḥ| "vihṛyante tanā girā (ṛ0 saṃ0 6, 3, 25, 1)"—"ā vo makṣū tanāya kam (ṛ0 saṃ0 1, 3, 16, 2)"—iti nigamau || (20) nṛmaṇam| vyākhyātaṃ balanāmasu (232 pṛ0)|

72.10.5

namati prahvīkarotyarthibhyastadvastu| "haste dadhāno nṛmaṇā cidhvāni (ṛ0 saṃ0 1, 5, 11, 2)"—iti nigamaḥ || (21) bandhuḥ| 'bandha bandhane (kyā0 pa0)'| "śrusvṛttvihitryasivasihanikki divandhimatibhyaśca'—iti upratyayaḥ| badhnātyanena bhṛtyādīn| yadvā, bandhuriva bandhuḥ| "avandhunā suśravasopajagmuṣaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 4, 16, 4)"—iti nigamaḥ || (22) medhā| 'midhṛ medhṛ saṅgame ca (bhū0 u0)' cakārāt hiṃsāmedhayośca| 'midhiḥ saṅgatyarthaḥ'—iti mādhavaḥ| ghañ| saṅgacchate'nena sarvaṃ tadvatā, hiṃsyate vā tadvān caurādibhiḥ 'ghnanti caivārthakāraṇāt'—iti mahābhāratam| yadvā, matau dhīyate arjayitavyaṃ rakṣitavyaṃ dātavyamiti dhanavatā buddhau dhanaṃ dhāryate| tatra matiśabda upapade dhātoḥ 'ghañarthe kavidhānam (3, 3 58 vā0)' —iti kaḥ, pṛṣodarāditvāt (ī, 3, 106) matiśabdasya mebhāvaḥ| "medhākāraṃ vidathasya prasādhanam (ṛ0 saṃ0 8, 4, 21, 3)"— iti nigamaḥ || (23) yaśaḥ| vyākhyātamannanāmasu (227 pṛ0)| "uta tyā me yaśasāśvetanāyai (ṛ0 saṃ0 2, 1, 1, 4)"—iti nigamaḥ || (24) brahma| vyākhyātamannanāmasu (228 pṛ0)| varddhante'nena dharmādayaḥ, vṛṃhakaṃ vā bhogānām| "asmākaṃ brahma pṛtanāsu sahyā (ṛ0 saṃ0 2, 2, 22, 7)"—iti nigamaḥ || (25) draviṇam| vyākhyātaṃ valnanāmasu (236 pṛ0)| rayivadarthaḥ| "ta ā yajanta draviṇaṃ samasmai"—iti nigamaḥ || (26) śravaḥ| vyākhyātamannanāmasu (221 pṛ0)| "asme pṛthuśravo bṛhat (ṛ0 saṃ0 1, 1, 18, 2)"—"bṛhacchravā asuro varhaṇākṛtaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 4, 17, 5)—iti nigamau || (27) vṛtram| vyākhyātaṃ meghanāmasu (60 pṛ0)|

72.10.6

ācchādayati dāridryam, ācchādyate vā rājataḥ karādibhayāt| gatyarthe rayivadarthaḥ| vṛddhau brahmavadarthaḥ| "vṛtraṃ purukutsāya randhrīḥ (ṛ0 saṃ0 2, 4, 16, 2)"—iti nigamaḥ| atra skandasvāminā 'vṛtraṃ dhanāma'—iti vyākhyātatvāt keṣucit kośeṣu dṛśyamānamapi "vittam"—iti na paṭhanīyam || (28) vṛtam| 'vṛṅ sambhaktau (krayā0 pa0)'| 'dutanibhyāṃ dīrghaśca vā (u0 3, 87)'—iti cakārasyānuktasamuccayārthatvāt ktapratyayaḥ| sambhajyate sarvaiḥ| "vṛtaścayaḥ sahurivikṣyāritaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 6, 27, 3)"—iti nigamaḥ||

Linked texts (1)