Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 72.15

Nighaṇṭunirvacana 72.15

Language
Sanskrit

72.15.1

'kṣipranāmānyuttarāṇi ṣaḍviṃśatiḥ (niru0 3, 6)'—ityatra bhāṣye 'guṇasya caitānīti kṣiprasya tadvato vā nāmadheyāni| tathāca vakṣyati 'bhurapyuḥ' 'śakuniḥ'—iti skandasvāmī| guṇaśca cirakālaviśiṣṭā svalpakālaviśiṣṭā vā kriyā| tatkartari kartturalpakālaviśiṣṭatvañca tathāvidhakriyākartṛtvālpakriyādvārakam| tatra 'makṣ' 'kṛṇuhi' ityādiṣu kriyāviśeṣeṇa vā kriyārūpastadvān| niruḍhaguṇanāmadheyodāharaṇāni punaranveṣaṇīyāni| kecittu yadyapi guṇaśabdo vyavacchedakamātravacanatayā hyatra kartṛviśeṣabhūtakriyālakṣaṇā vyavacchedakaviśeṣe varttate nirūḍhā guṇamātravācini gamyādau labhyā, tathāpi satvaśabdasya dravyavacanatve svārasyāt kriyāyāścādravyatvāt kriyāyā iva dravyasyāpi nāmadheyāni'— ityāhuḥ| idānīṃ kriyāviśeṣaṇāni guṇanāmadheyodāharaṇāni 'jīrāḥ' 'ajiram' ityādīni || (1) nu| nipāto'yam| "indrasya nu vīryāṇi pravocam (ṛ0 saṃ 1, 2, 36, 1)"—iti nigamaḥ|| (2) makṣu| 'ṭu masjī śuddhau (tu0 pa0)'| 'masjībhojuk' iti bhojasūtreṇa ktapratyayaḥ| saṃyogādilopaḥ| antarṇītaṇyarthaśca masjī| kriyāyāḥ pāpato vā majjayati cirakālamiti| "makṣu kṛṇuhi gojitau naḥ"—iti nigamaḥ|| (3) dravat| 'drugatau (bhū0 pa0)'| 'saṃścattṛmpadravehat (u0 2, 76)'—iti bāhulakāt atipratyayānto nipātyate| dravatyanena| "dravatpāṇī śubhaspatī (ṛ0 saṃ0 1, 1, 5, 1)"—iti nigamaḥ||

72.15.2

(4) oṣam| nipāto'yam| “oṣamit pṛthivīmaham (ṛ0 saṃ0 8, 6, 27, 4)”—“oṣaḥ pātraṃ na śociṣā (ṛ0 saṃ0 2, 4, 18, 3)”—iti nigamau| ‘antodātto nipātaḥ syādākhyāne cādyudāttatā’—iti hi mādhavaḥ || (5) jīrāḥ| javatirgatikarmā| ‘jorī ca (u0 2, 25)’—itīkapratyayaḥ īkāraścāntādeśaḥ| jas| “jīrā ajiraśociṣaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 2, 11, 5)”—“jīraṃ dūtamamartyam (ṛ0 saṃ0 1, 3, 30, 11)”—iti nigamau || (6) jūrṇiḥ| vyākhyātaṃ krodhanāmasu (246 pṛ0)| nigamonveṣaṇīyaḥ || (7) śūrttāḥ| ‘tātavātabhuta’—ityādi bhojasūtre ādiśabdena śrṛṇātyasmāt krapratyayānto nipātyate| śrṛṇāti phalalābham| “tvayā śūrttā vahamānā apatyam (ṛ0 saṃ0 2, 4, 17, 1)”—iti nigamaḥ| ‘śūrttāḥ kṣiprāstvaramāṇāḥ’—iti bhaṭṭabhāskaramiśrāḥ || (8) śūghanāsaḥ| su śabde upapade hanteḥ ‘yuc bahulam (u0 2, 74)’—iti yuci bāhulakāt kutvaṃ ṇilopaśca nipātyate dīrghaśca| śīghramāgacchatyanena kriyāphalam| tasmāt jalo'suk| “sindhoriva prādhvane śūghanāsaḥ (ya0 vā0 saṃ0 17, 65)”—iti nigamaḥ| ‘śūghanāsaḥ kṣipragamanāḥ’—ityuvaṭaḥ || (9) śībham| ‘śībha katthane (bhū0 ā0)’| ghañ| śībhyate'nena tadvān| “prayāta śībhanāśubhiḥ (ṛ0 saṃ0 1, 3, 14, 4)” —"āvakṣaṇāḥ pṛṇadhvaṃ yāta śībham (ṛ0 saṃ0 3, 2, 14, 2)" —iti nigamau || (10) tṛṣu| 'jhi tvarā sambhrame (bhū0 ā0)| 'masjīṣoṣuk'—iti cāhulakāt ṣukapratyayo dhātostṛbhāvaśca| taratyanena phalalābhamadhya, tvarate'nena phalamāgantum| "tṛṣvaviṣyannataseṣu tiṣṭhati (ṛ0 saṃ0 1, 4, 2, 2)"—"tṛṣvīmanuprasitiṃ druṇānaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 4, 23, 1)"—iti nigamau || (11) tūyam| vyākhyātamudakanāmasu (144 pṛ0)|

72.15.3

vardhate'nena tadvantaḥ ślāghyāḥ| "āpitve naḥ prāpitve tūyamā gahi (ṛ0 saṃ0 5, 7, 30, 3)"—iti nigamaḥ || (12) tūrṇiḥ| 'jhi tvarā sambhrame'| 'vahiśriśruyudruglāhātvaribhyo nit (u0 4, 51)'—iti nitpratyayaḥ| tvarate'nena phalamāgantum| "aṇo yattūrṇiścarati prajānan (ṛ0 saṃ0 8, 4, 11, 1)"—"sutamā ganta tūrṇayaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 1, 6, 2)"— iti nigamau || (13) ajiram| aja gatikṣepaṇayoḥ (bhū0 pa0)'| 'ajiraśiśiraśithilasthirasphirasthavirakhadirāḥ :( 1, 53 )'—iti kiratyatyayo jibhāvaśca nipātyate| kṣipati phalotpattimādham| "tvā mīlate ajiraṃ dattyāya (ṛ0 saṃ0 5, 2, 14, 2)—iti nigamaḥ || (14) bhuraṇyuḥ| bhuraṇyatirgatikarmā| 'mṛgathvādayaśca (u0 3, 36)'—iti kyupratyayaḥ| "yenā pāvaka cakṣasā bhuraṇyaṃ (ṛ0 saṃ0 1, 4, 8, 1 )"—ityatra skandasvāminā 'bhuraṇyatiḥ śīghrakaraṇārthe'—iti pratipāditam | tatra 'bhuraṇyaśabdasya śīghraviśiṣṭagamanādikriyākartari satvanyeva vṛttiḥ | "śrīṇānnupaścādvivaṃ bhuraṇyuḥ ( ṛ0 saṃ0 1, 5, 12, 1 )"—iti nigamaḥ || 'bhuraṇyatergatikarmaṇa idaṃ, kṣipranāma vā'—iti skandasvāmibhāṣyam || (15) śuḥ | nipātaḥ | "śvānaṃ vasto bodhayitāramabravīt ( ṛ0 saṃ0 2, 3, 6, 3 )"—iti nigamaḥ | 'śu āśugāmī'— iti niruktam ( 6, 1 ) || (16) āśuḥ | 'aśu vyāptau' | 'kṛvāpājimisvadisādhyaśūsya uṇ ( u0 1, 1 )' | vyāpnotyanena naravailakṣaṇyena vyāptavyam | 'āśu idaṃ kṣipranāma kṣipragāmī'—iti skandasvāmibhāṣyam | āśu iti ca śabdasvarūpāpekṣayā napuṃsakanirdeśaḥ | tena āśu iti nipātaḥ, āśuriti satvavācī ca ubhayamapi paṭhitaṃ bhavati |

72.15.4

tathā ca skandasvāmī "samāśumāśave bhara (ṛ0 saṃ0 1, 1, 8, 2)" —ityatra ṛgbhāṣye 'āśumiti kṣipranāmaitat'—iti | 'āśu iti śu iti ca kṣipranāmanī bhavataḥ'—iti ( niru0 6, 1 )| nirvivakṣayopanyāsa iti cet ? na, nipātatvāditi coktatvāt | "tvamanna dyubhisvamāśuśukṣaṇiḥ ( ṛ0 saṃ0 2, 5, 17, 1 )"—iti nigamaḥ || (17) prāśuḥ | 'satvavācyāśubdavat'—iti bhāṣye prakarṣārtho'tiriktaḥ | 'hasto hanteḥ prāśuhananee ( niru0 1, 7 )'—iti bhāṣye 'prāśuḥ kṣipraḥ'—iti skandasvāmī| "suprāvyaḥ prāśupāleṣa vīraḥ (ṛ0 saṃ0 3, 6, 14, 1)"—iti nigamaḥ|| (18) tūtujiḥ| 'tuji hiṃsāyām (bhū0 pa0)'| 'kiṃ kinoḥ prakaraṇe'—ityarthe 'chandasi sadādibhyo darśanāt'—iti kinpratyayaḥ| liḍvadbhāvāt dvirvacanam| "tujādīnāṃ dīrgho'bhyāsasya (ī, 1, 7)'—iti dīrghaḥ| tūrṇavadarthaḥ| 'āyukṣātā maśvinā ttutujiṃ ratham (ṛ0 saṃ0 7, 8, 7, 1)"—iti nigamaḥ|| (19) tūtujānaḥ| tojaterliṭi kānajādeśaḥ| "indrā yāhi tūtujānaḥ (ṛ0 saṃ0 1; 1, 5, ī)"—iti nigamaḥ| 'kṣiprārthe svara ādita antodāttaḥ tugarthastūtujāno mahe mataḥ'—iti mādhavaḥ|| (20) tujyamānāsaḥ| tojateraiva karmaṇi laṭi śānac| "tujyamānāsa āviṣuḥ (ṛ0 saṃ0 1, 1, 21, 5)"—iti nigamaḥ|| (21) ajrāḥ| ajateḥ 'sphāyitañcivañci (u0 2, 12)'— ityādinā rak| 'bāhulakādārddhadhātuke vikalpa iṣyate'—iti vaikalpikatvāt vībhāvābhāvaḥ| ajiravadarthaḥ| "dyaurna bhūmiṃ girayo nājrān (ṛ0 saṃ0 8, 1, 22, 3)"—iti nigamaḥ| 'ajrān satvarān śīghrān'—iti bhaṭṭabhāskaramiśraḥ|| (22) sācīvit| (23) dyugat| (24) tājat| trayo nipātāḥ| sācīvidityasya nigamo'nveṣaṇīyaḥ||

72.15.5

"atastvā gīrbhirdyugadindrakeśibhiḥ (ṛ0 saṃ0 ī, ī, 3ī, 4)"—iti nigamaḥ| atra mādhavastu—'yugat dīptiṃ dyulokaṃ gaccha haribhiḥ'—iti caitadvāṣye uktavān| 'tūtujānaḥ taraṇiḥ yugat'—iti kṣipranāmasu yugacchabdastenāpyapāṭhi|| "tājat—mārcchati"—"tājat—pramīyate"—iti nigamau|| (25) taraṇiḥ| tarateḥ 'arttisudhṛdhamyaśyavitṛbhyo'niḥ (u0 2, 65)'—ityanipratyayaḥ| tṛṣavadarthaḥ| "viṣṭvo śamī taraṇitvena vāghataḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 30, 3)"—"taraṇirviśvadarśataḥ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 7, 4)"—iti nigamau|| (26) vātaraṃhā| 'vā gatigandhanayoḥ (adā0 pa0)'| 'hasimṛgniṇvāmidmilpūdhūrvibhyastan (u0 3, 84)'—iti tan| 'ramu krīḍāyām (bhū0 ā0)' 'rameśca [vege] (u0 4, 208)'—ityasun hugāgamaśca| vātavat raṃho yasya saḥ| "vātaraṃhaso divyāso atyāḥ (ṛ0 saṃ0 2, 4, 25, 2)"—iti nigamaḥ|| iti ṣaḍviṃśatiḥ kṣipranāmāni |

Linked texts (1)