Nighantu 72.15.2
Nighaṇṭunirvacana 72.15.2
- Language
- Sanskrit
72.15.2
(4) oṣam| nipāto'yam| “oṣamit pṛthivīmaham (ṛ0 saṃ0 8, 6, 27, 4)”—“oṣaḥ pātraṃ na śociṣā (ṛ0 saṃ0 2, 4, 18, 3)”—iti nigamau| ‘antodātto nipātaḥ syādākhyāne cādyudāttatā’—iti hi mādhavaḥ || (5) jīrāḥ| javatirgatikarmā| ‘jorī ca (u0 2, 25)’—itīkapratyayaḥ īkāraścāntādeśaḥ| jas| “jīrā ajiraśociṣaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 2, 11, 5)”—“jīraṃ dūtamamartyam (ṛ0 saṃ0 1, 3, 30, 11)”—iti nigamau || (6) jūrṇiḥ| vyākhyātaṃ krodhanāmasu (246 pṛ0)| nigamonveṣaṇīyaḥ || (7) śūrttāḥ| ‘tātavātabhuta’—ityādi bhojasūtre ādiśabdena śrṛṇātyasmāt krapratyayānto nipātyate| śrṛṇāti phalalābham| “tvayā śūrttā vahamānā apatyam (ṛ0 saṃ0 2, 4, 17, 1)”—iti nigamaḥ| ‘śūrttāḥ kṣiprāstvaramāṇāḥ’—iti bhaṭṭabhāskaramiśrāḥ || (8) śūghanāsaḥ| su śabde upapade hanteḥ ‘yuc bahulam (u0 2, 74)’—iti yuci bāhulakāt kutvaṃ ṇilopaśca nipātyate dīrghaśca| śīghramāgacchatyanena kriyāphalam| tasmāt jalo'suk| “sindhoriva prādhvane śūghanāsaḥ (ya0 vā0 saṃ0 17, 65)”—iti nigamaḥ| ‘śūghanāsaḥ kṣipragamanāḥ’—ityuvaṭaḥ || (9) śībham| ‘śībha katthane (bhū0 ā0)’| ghañ| śībhyate'nena tadvān| “prayāta śībhanāśubhiḥ (ṛ0 saṃ0 1, 3, 14, 4)” —"āvakṣaṇāḥ pṛṇadhvaṃ yāta śībham (ṛ0 saṃ0 3, 2, 14, 2)" —iti nigamau || (10) tṛṣu| 'jhi tvarā sambhrame (bhū0 ā0)| 'masjīṣoṣuk'—iti cāhulakāt ṣukapratyayo dhātostṛbhāvaśca| taratyanena phalalābhamadhya, tvarate'nena phalamāgantum| "tṛṣvaviṣyannataseṣu tiṣṭhati (ṛ0 saṃ0 1, 4, 2, 2)"—"tṛṣvīmanuprasitiṃ druṇānaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 4, 23, 1)"—iti nigamau || (11) tūyam| vyākhyātamudakanāmasu (144 pṛ0)|