Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 72.15.1

Nighaṇṭunirvacana 72.15.1

Language
Sanskrit

72.15.1

'kṣipranāmānyuttarāṇi ṣaḍviṃśatiḥ (niru0 3, 6)'—ityatra bhāṣye 'guṇasya caitānīti kṣiprasya tadvato vā nāmadheyāni| tathāca vakṣyati 'bhurapyuḥ' 'śakuniḥ'—iti skandasvāmī| guṇaśca cirakālaviśiṣṭā svalpakālaviśiṣṭā vā kriyā| tatkartari kartturalpakālaviśiṣṭatvañca tathāvidhakriyākartṛtvālpakriyādvārakam| tatra 'makṣ' 'kṛṇuhi' ityādiṣu kriyāviśeṣeṇa vā kriyārūpastadvān| niruḍhaguṇanāmadheyodāharaṇāni punaranveṣaṇīyāni| kecittu yadyapi guṇaśabdo vyavacchedakamātravacanatayā hyatra kartṛviśeṣabhūtakriyālakṣaṇā vyavacchedakaviśeṣe varttate nirūḍhā guṇamātravācini gamyādau labhyā, tathāpi satvaśabdasya dravyavacanatve svārasyāt kriyāyāścādravyatvāt kriyāyā iva dravyasyāpi nāmadheyāni'— ityāhuḥ| idānīṃ kriyāviśeṣaṇāni guṇanāmadheyodāharaṇāni 'jīrāḥ' 'ajiram' ityādīni || (1) nu| nipāto'yam| "indrasya nu vīryāṇi pravocam (ṛ0 saṃ 1, 2, 36, 1)"—iti nigamaḥ|| (2) makṣu| 'ṭu masjī śuddhau (tu0 pa0)'| 'masjībhojuk' iti bhojasūtreṇa ktapratyayaḥ| saṃyogādilopaḥ| antarṇītaṇyarthaśca masjī| kriyāyāḥ pāpato vā majjayati cirakālamiti| "makṣu kṛṇuhi gojitau naḥ"—iti nigamaḥ|| (3) dravat| 'drugatau (bhū0 pa0)'| 'saṃścattṛmpadravehat (u0 2, 76)'—iti bāhulakāt atipratyayānto nipātyate| dravatyanena| "dravatpāṇī śubhaspatī (ṛ0 saṃ0 1, 1, 5, 1)"—iti nigamaḥ||