Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 72.16

Nighaṇṭunirvacana 72.16

Language
Sanskrit

72.16.1

(1) talit | 'taḍa āghāte' curādiḥ | 'tāḍerṇiluk ca (u0 1, 65)'—itītipratyayaḥ | "dūre cit santalidivāti recase (ṛ0 saṃ0 1, 6, 31, 2)"—yā no dade talito ya arātayaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 6, 30, 4)"—iti nigamau || (2) āsāt | 'āsa upaveśane (adā0 ā0)' | 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa (3, 3, 118)| antike āsate | "ā na indro dūrādāna āsāt (ṛ0 saṃ0 3, 6, 3, 1)"—"sa no dūrā- ccāsāccā (ṛ0 saṃ0 1, 2, 22, 3)"—iti nigamau | 'āsādi- tyantikanāma'—iti skandasvāmibhāṣyam | "āsādāseḥ"—iti mādhavaḥ || (3) amvaram | 'kṛdarādayaśca'—ityaranpratyayo mugāgamaśca nipātyate | prāpyate hyāsannam | "yajñāsatyā parāvati yadvā stho adhyambare (ṛ0 saṃ0 5, 8, 27, 4)"—iti nigamaḥ | skanda- svāmivyatiriktabhāṣyakāramate | skandasvāmī tu 'antarikṣanāma' —iti || (4) turvaśe | vyākhyātaṃ manuṣyanāmasu (168 pṛ0) || tūrṇaṃ vyāpyate antikam | "yajñāsatyā parāvati yadvā stho adhi turvaśe (ṛ0 saṃ0 1, 4, 2, 2)"—iti nigamaḥ || (5) astamīke | astaṃśabde upapade māteḥ 'alīkādayaśca (u0 saṃ0 4, 25)'—iti vīkanpratyayo dhātorlopaśca nipātyate | astaṃ prāpyate asmin, antikasthaṃ hi nāśyate | "sacasva naḥ parāka ā sacasvāstamīka ā (ṛ0 saṃ0 2, 1, 17, 4)"—iti nigamaḥ || āṅṅupārvacchandyeṣūpapadeṣu krāmateḥ 'calākādayaśca (u0 4, 14)'—iti āka-pratyayo dhātorlopaśca nipātyate| arvāk gantā| ākramyate upakramyate gantṛbhiḥ| kramyate ca hyāsannam| "āke niyāso ahabhirvidyutaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 7, 21, 6)"—"sindhorūrmā upāka'ā (ṛ0 saṃ0 1, 2, 23, 1)"—"yannāsatyā parāke arvāke asti bheṣajam (ṛ0 saṃ0 5, 8, 32, 5)"—iti nigamāḥ ||

72.16.2

antikaśabdāttamapi 'tamodaśca'—iti tādilopaḥ| antikatamamantimam| "aṃthāte antamānām (ṛ0 saṃ0 1, 1, 7, 3)"—"śikṣā vasvo antamasya (ṛ0 saṃ0 1, 2, 22, 5)"—iti nigamau| ādyudāttamantikam, antodāttantu tṛtīyāvahuvacanam, "ato vayamantamebhiryujānāḥ (ṛ0 saṃ0 2, 3, 24, 5)"—iti mādhavaḥ || 'ava rakṣaṇādiṣu (bhū0 pa0)'| 'aveśca vā' iti mapratyayaḥ| gamyate hyālambam| "asmai bahūnāmavamāya sakhye (ṛ0 saṃ0 2, 7, 24, 2)"—"madhyamasyāmaghamasyāmuta sthaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 27, 5)"—iti nigamau || upapūrvāt mināteḥ 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)'—iti ḍaḥ| upacchidyate hyantikam| "upame rocane divaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 6, 1, 4)"—"assāidutyamupamaṃ svarṇām (ṛ0 saṃ0 1, 4, 27, 3,—iti nigamau || vyādhikarmasu śākapūṇeratiriktā eva "vinyākaḥ"—"uruvyacāḥ"—"citre"—iti skandasvāmī || (1) dambhoti| "dambhu dambhe" svādiḥ (pa0)| "na tvā ketā ā dambhuvanti bhūrṇayaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 4, 20, 2)"—iti nigamaḥ || (2) śrathati| śratha kratha ktha hiṃsāyām (bhū0 pa0)| śrathad vṛtramuta sanoti vājam (4, 8, 27 1)"—"nava puro navatiṃ ca śrathiṣṭam (ṛ0 saṃ0 5, 6, 23, 5)"—iti nigamau| (3) dhvarati | (4) dhūrvati | 'turva dhurva durva thurva hiṃsārthāḥ (bhū0 pa0)' | 'upadhāyāśca (8, 2, 78)'—iti dīrghaḥ | "dhūrasi dhūrva dhūrvantaṃ dhūrvaṃ (ya0 vāṃ0 saṃ0 1, 8)"—iti nigamaḥ || (5) vṛṇakti | vṛjī varjane rudhādiḥ | "ni cakreṇa rathyā duṣpadā vṛṇak (ṛ0 saṃ0 1, 4, 16, 4)"—iti nigamaḥ || (6) vṛścati | 'vaśca chedane' tudādiḥ | 'grahijyā (6, 1, 16)'—ityādinā samprasāraṇam |

72.16.3

'vṛścā madhyaṃ pratyagraṃ śrṛṇīhi (ṛ0 saṃ0 3, 2, 4, 2)'—"vivṛśca vajreṇa vṛtramindraḥ (ṛ0 saṃ0 1, 4, 28, 5)"—iti nigamau || (7) kruṇvati | 'kṛci hiṃsākaraṇayoḥ (bhū0 pa0)' vyatyayena 'dhinvikṛṇvyoraca (3, 1, 80)'—ityetacca bhavati || (8) kuntati | 'kṛtī chedane (pā0)' tudādiḥ | 'śemucā-dīnām (7, 1, 56)' | "ci dasyūm̐ryonāvakṛto vṛthāṣāṭ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 4, 4)"—iti nigamaḥ || (9) śvasiti || (10) nabhate | 'ṇabha tubha hiṃsāyām' (bhū0) ātmanepadī | "nabhantā manyake same (ṛ0 saṃ0 6, 3, 22, 1)"—iti nigamaḥ || (11) ardayati | 'arda hiṃsāyām' (bhū0 pa0) ādhṛṣīyaḥ | "vṛtraṃ viparvamardayat (ṛ0 saṃ0 2, 5, 6, 1)"—iti nigamaḥ || (12) stṛṇāti | 'stṛñ ācchādane' kryādiḥ rudhādiḥ | "kadu vṛtraghno astṛtam (ṛ0 saṃ0 6, 4, 46, 5)"—iti nigamaḥ || (13) snehayati| 'ṣṇiha snehane' curādiḥ| "yaḥ snīhitīṣu pūrvyaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 21, 2)"—iti nigamaḥ| 'sneha yatirvadhakarmā'—iti skandasvāmī || (14) yātayati| 'yati nikāropaskārayoḥ' curādiḥ| "ayātayanta kṣitayo navagvāḥ (ṛ0 saṃ0 1, 3, 2, 1)"—iti nigamaḥ || (15) sphurati| (16) sphulati| 'sphura sphuraṇe' 'sphula sañcalane' tudādiḥ; kuṭādiḥ| "padā kṣumpamiva sphurat (ṛ0 saṃ0 1, 6, 6, 3)"—"ārcī ime visphurantī amitrān (ṛ0 saṃ0 5, 1, 16, 4)"—iti nigamaḥ| 'sphuratīti vadhakarmasu pāṭhāt' —iti skandasvāmī || (17) nivapantu| 'du vapa bījasantāne (bhū0 u0)'—itya smāt loṭ| "anyante asmannivapantu senāḥ (ṛ0 saṃ0 2, 7, 18, 1)"—iti nigamaḥ || (18) avatirati| tasterlaṭ 'bahula chandasi (7, 4, 78)' —itītvam|

72.16.4

"avātirajjyotiṣāgnistamāṃsi (ṛ0 saṃ0 4, 5, 11, 1)"—"yadindra śāradīravātiraḥ (ṛ0 saṃ0 2, 1, 20, 4)" —iti nigamau || (19) viyātaḥ| 'tatra viyāta ityetadra viyātayana iti viyātayeti vā (niru0 3, 10 )'—iti bhāṣye skandasvāmī tasya samādhimarthaṃ vyācaṣṭe—'vipūrvasya yātayatervā ye pratyaye viyātaya iti bhavati dhārayaḥ pārayaḥ itivat| tasya sambodhanam viyātayeti| viyātayitariti vā pāṭhāntaram—iti| dhārayapārayeti dṛṣṭāntapradarśanena 'vyatyayo bahulam (3, 1, 85)'—iti asmādapi 'anupasargādbhilampavinda (3, 1, 138)'—iti sūtreṇa śapratyaya iti darśayati || (20) ātirat| āṅpūrvāttarateraṅ pūrvavat itvam| "indraḥ pūrbhirātirat dāsamarkaiḥ"—iti nigamaḥ || (21) talit| antikanāmasu vyākhyātam (275 pṛ0) || (22) ākhaṇḍala| 'khaḍa khaḍi kaḍi bhede (pa0)' curādiḥ| asmādāṅpūrvāt 'mandreralac (u0 5, 72)'—iti bāhulakādalac| "ākhaṇḍala prahūyase (ṛ0 saṃ0 6, 1, 24, 2)"—iti nigamaḥ || (23) dūṇāti| 'dū hiṃsāyām, kryādiḥ| "tṛṣvī manu prasitiṃ dūṇānaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 4, 23, 1)"—iti nigamaḥ || (24) ramṇāti| 'ramu krīḍāyām' bhvādirātmanepadī, vyatyayena śnā, parasmaipadam || (25) śrṛṇāti| 'śrṛ hiṃsāyām' kryādiḥ pvādiśca| "śrṛṇāti vīlurujati sthirāṇi (ṛ0 saṃ0 8, 4, 15, 1)"—iti nigamaḥ || (26) śamnāti| 'śamu upaśame' divādiḥ| vyatyayena śnā "śiśiraṃ jīvanāyakam (niru0 1, 10)"—iti nigamaḥ| 'śiśiraṃ śrṛṇāteḥ śamnātervā'—iti niruktam (1, 10)| 'śamnāteḥ hiṃsārthasya'—iti skandasvāmī ||

72.16.5

(27) tṛṇevhi| 'tṛhi hiṃsāyām' rudhādiḥ| laṭi tipi ekārabhāvaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (28) tāvhi| 'tar̤a āghāte' curādiḥ| lṛṇmadhyamaḥ| pṛṣodarāditvāt rūpasiddhiḥ| "vi śūtrūvhi vi mṛdho nudasva (ṝ0 saṃ0 8, 8, 38, 2)"—iti nigamaḥ|| (36) nitośate| tośate nairukto dhātuḥ| "mandrī madāya tośate (ṝ0 saṃ0 7,5, 13, 4)"—"indurindrāya tośate nitośate (ṝ0 saṃ 7, 5, 21, 11)"—"sunāsīrā haviṣā tośamānāḥ"— iti nigamāḥ|| (30) nivarhayati| 'varhi hiṃsāyām' curādiḥ, nipūrvaḥ| "varhiṣyate ni sahasrāṇi varhayaḥ (ṝ0 saṃ0 1, 4, 16, 1)"—iti nigamaḥ|| (31) mināti, (32) minoti (33) dhamati| gatikarmasu vyākhyātāḥ (256 pṛ0)| "na tā minanti māyino na dhīrāḥ (ṝ0 saṃ0 3, 4, 1, 1)"—"na minanti vedhasaḥ"—"uśigbhyo nāmimīta varṇām (ṝ0 saṃ0 2, 5, 24, 5)"—iti mināterniṃgamāḥ| atra 'minātirvadhakarmā'—iti skandsvāmī| "dyāvā varṇaṃ carata āmināne (ṝ0 saṃ0 1, 8, 1, 2)"—"uta dvivarhā aminaḥ sahobhiḥ (ṝ0 saṃ0 4, 6, 7, 1)"—iti minoternigamau| anayoḥ, 'minotirvadhakarmā'—iti sa eva| "vi saptaraśmiradhamattamāṃsi (ṝ0 saṃ0 3, 7, 26, 4)"—iti nigamaḥ|| iti trayastriṃśat vadhakarmāṇaḥ |

Linked texts (1)