Nighantu 72.2
Nighaṇṭunirvacana 72.2
- Language
- Sanskrit
72.2.1
(1) tuk| 'tuja hiṃsāyām (bhū0 pa0)'—kip tojati hinasti mātāpitarau garbhavāsādinā| tathāca mantraḥ—'yadā pipeṣa mātaraṃ pitaraṃ putraḥ'—ityādiḥ| 'tujirgatyarthaḥ preraṇārthaśca'—iti mādhavaḥ| kip| gacchatyanena pitṛlokaṃ pitā, gacchatyanenānṛpayaṃ pitṛbhya iti vā, preryate prasavakāle vāyunāpi vā| yadvā, 'ṣṭuca prasāde (bhū0 ā0)' kip, pṛṣodarāditvāt sakāralopaḥ| prasādyante'nena pitā vā| "tuce tu no bhavantu varivovidaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 2, 33, 4)"—"tuce tanāya tatsu no (ṛ0 saṃ0 6, 1, 28, 3)"—iti ca nigamau| ubhayatra caturthī| 'tud vyathane (tudā0 pa0)' puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ (3, 3, 118)' 'pṛṣodarāditvāt' dakārasya kakāraḥ| tudate'nena mātā garbhavāsakāle, tudyate vyādhyādibhiriti vā| yadvā, 'ṣṭuca stutau (bhū0 ā0)' 'kṛdādhārārcikalibhyaḥ kaḥ (u0 3, 38)'—iti bāhulakāt kapratyayaḥ, salopaśca stūyate tokam| tathāca hariścandropākhyāne "ṛṇamasintsañjayatyamṛtatvaṃ ca gacchati (ai0 brā0 7, 3, 1)"—ityādibhirgāthābhiḥ praśasyate putraḥ| yadvā, 'tu'—iti sautro dhāturvṛddhyarthaḥ, kapratyayaḥ pūrvavat| varddhate hi tat, vardhyate vā mātāpitṛbhyām| yadvā, sarvebhya eva dhātubhyo ghañi rūpam, arthaśca sa eva| tudestu kakāro bāhulakāt ṣṭuceḥ sakāralopaśca| "mā nastokeṣu tanayeṣu rīriṣaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 4, 13, 3)"—iti nigamaḥ||
72.2.2
'tanu vistāre (tanā0 pa0)' 'balimalitanibhyaḥ kayan (u0 4, 67),—iti kayanapratyayaḥ| kulaṃ tanoti vistārayati| "mā nastoke tanaye mā na āyau (ṛ0 saṃ0 1, 8, 6, 3)"—iti nigamaḥ || (4) tokama | tujeḥ, stuceḥ, tanateḥ, tudyatervā manini (u0 4, 140) kakāro'ntādeśaḥ, taghateḥ kugāgamaḥ pṛṣodarāditvāt | nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (5) tavama | takatergatikarmaṇaḥ ( nigha0 2, 14 ) manin (u0 4, 140), tucergatyarthādvā manin (u0 4, 140), astvamukārasya ( ī, 3, 106 )| pūrveṇa tucā samānārthaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (6) śeṣaḥ| 'śiṣṭa sarvopabhoge' curādirbhūvādiśca ( pa0 ), aśun (u0 4, 184)| mriyamāṇe pitari kulasantānārthaṃ pariśeṣayati, pariśiṣyate vā pitrādibhiḥ saha na mriyate svayamavatiṣṭhate, ityarthaḥ| yadvā, 'śiṣlṛ viśeṣaṇe' rudhādiḥ parasmaipadī, aśun (u0 4, 184)| viśiṣyate pitrādyātmano'tiśayitaṃ karoti hi vidyādibhiḥ| 'punātu pitrā prajā me pavrakryasīmātmanaḥ kurute'—iti brāhmaṇam| tathā 'putramevaikamicchantyātmano guṇavattaram'—iti mahābhāratam| yadvā, 'śiṣa hiṃsārthaḥ' bhūvādiḥ parasmaipadī, śeṣati hinasti mātāpitarau| 'yadā pipeva'—iti mantraḥ pūrvameva darśitaḥ| "na śeṣe agne anyajātamasti ( ṛ0 saṃ0 5, 2, 6, 2 )'—2)"—"mā śeṣamā mā tanasā ( ṛ0 saṃ0 4, 4, 8, 4 )"—iti ca nigamau || (7) apraḥ| karmanāmasu vyākhyātam ( 2, 1 ) bāhulakādapatye'pi bhavati| 'āpnoterhasvaśca nuṭ ghā'—iti bhojarājena karmākhyāgrahaṇaṃ na kṛtam| āpnotyanena sarvān, kāmān pitā, āpyate ghā mahatā puṇyena "yadcitramapna uṣaso vahanti (ṛ0 saṃ0 1, 8, 4, 5)"|
72.2.3
'āpyam dhanam'—iti mādhavaḥ, apatyaṃ bhavitumarhati || (8) gayaḥ| gameḥ aḍgyādayaśca (u0 4, 108)'—iti yakpratyayānto nipātyate, nipātanānmakāralopaḥ| 'gāṅ gatau (bhū0 ā0)' asmādvā yakpratyaye hrasvatvam| gatāvarthaḥ pūrvamuktaḥ| gīyate stūyate devabhaṭṭāraketyevamādibhiḥ| "indro vasubhiḥ pari pātu no gayam (ṛ0 saṃ0 8, 2, 12, 3)"—iti nigamaḥ|| "gayasphānaḥ prataraṇāsu vīraḥ (ṛ0 saṃ0 1, 6, 22, 4)"—iti ca| 'gṛhāpatyayornāma'—iti haradattaḥ, 'gṛham'— iti tu mādhavaḥ || (6) jāḥ| 'janī prādurbhāve (di0 ā0)' 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)'—ityatra apiśabdasya sarvopādhivyabhicārārthatvāt kevalājjanerḍaḥ, ṭāp, jas| jāyate mātāpitṛbhyāṃ sakāśāt| "somaḥ pari kratunā paśyate jāḥ (ṛ0 saṃ0 7, 2, 26, 4)"—"anamīvo rudra jāsu no bhava (ṛ0 saṃ0 5, 4, 13, 2)"—iti ca nigamau || (10) apatyam| apapūrvāt tanoteḥ nañpūrvāt patervā 'aḍgyādayaśca (u0 4, 108)'—iti yakpratyayānto nipātyate, tanoteṣṭilopaḥ| "kaverapatyamā duhe (ṛ0 saṃ0 6, 7, 35, 3)" —iti nigamaḥ || (11) yahuḥ| yāterhayateścaurādike mṛgayvāditvāt (u0 1, 36) kupratyaye nipātanādrūpasiddhiḥ| yātaḥ prāptaḥ puṇyacaśena svanāmnā hūyate ca| 'yahuryātaścāhūtaśca'—iti mādhavaḥ| "īśānaḥ sahaso yaho (ṛ0 saṃ0 1, 5, 27, 4)"—iti nigamaḥ| (12) sūnuḥ| 'ṣūṅ prāṇiprasave (adā0 ā0)'—suvaḥ kit (u0 3, 34)'—iti nupratyayaḥ| sūyate mātrā| "agniṃ sūnuṃ sanaśrutaṃ sahaso jātavedasam (ṛ0 saṃ0 3, 1, 6, 4)"—iti nigamaḥ || (13) napāt| nañpūrvāt paterṇyantāt 'bahulamanyatrāpi saṃjñācchandasoḥ (ī, 4, 51 vā0)'—iti ṇilopaḥ|
72.2.4
'na brahmapāt (ī, 3, 75)'—ityādi sūtreṇa nañaḥ prakṛtibhāvaḥ| na pātayati na tena patatītyuktam| "ehi vāṃ vimuco napāt (ṛ0 saṃ0 4, 8, 21, 1)"—iti nigamaḥ || (14) prajā| prapūrvājjaneḥ 'upasarge ca saṃjñāyām (3, 2, 66)'—iti ḍaḥ, ṭāp| "prajāṃ devi didihi naḥ (ṛ0 saṃ0 2, 7, 15, ī; 8, 10, 2)"—iti nigamaḥ || (15) vījam| 'vīja prajananakāntyasanakhādaneṣu' ityasmāda-cpratyayaḥ (3, 1, 134)| tathāca bhojarājīye 'viyo jak'—iti vyutpāditam| vavayorabhedaḥ| veti prajāyate gacchatyanenānṛṇyaṃ piteti vā| atra kṣīrasvāmī—'vījyate veti vā vījaṃ vājilaukikaḥ'—iti| 'vījiḥ syāt preraṇakriyā'—iti mādhavaḥ| preryate hi kāryakāraṇāya vā vījam| yathā dhānyādivījamuttarottaraṃ svābhivṛddhye bhavati | evamapatyamapi pitṝṇāmabhivṛddhiheturiti vījamityucyate | "yasyāṃ vījaṃ manuṣyā vapanti (ṛ0 saṃ0 8, 3, 21, 2)"—iti | vījamapatyārthamiti draṣṭavyam ||
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit