Nighantu 72.2.3
Nighaṇṭunirvacana 72.2.3
- Language
- Sanskrit
72.2.3
'āpyam dhanam'—iti mādhavaḥ, apatyaṃ bhavitumarhati || (8) gayaḥ| gameḥ aḍgyādayaśca (u0 4, 108)'—iti yakpratyayānto nipātyate, nipātanānmakāralopaḥ| 'gāṅ gatau (bhū0 ā0)' asmādvā yakpratyaye hrasvatvam| gatāvarthaḥ pūrvamuktaḥ| gīyate stūyate devabhaṭṭāraketyevamādibhiḥ| "indro vasubhiḥ pari pātu no gayam (ṛ0 saṃ0 8, 2, 12, 3)"—iti nigamaḥ|| "gayasphānaḥ prataraṇāsu vīraḥ (ṛ0 saṃ0 1, 6, 22, 4)"—iti ca| 'gṛhāpatyayornāma'—iti haradattaḥ, 'gṛham'— iti tu mādhavaḥ || (6) jāḥ| 'janī prādurbhāve (di0 ā0)' 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)'—ityatra apiśabdasya sarvopādhivyabhicārārthatvāt kevalājjanerḍaḥ, ṭāp, jas| jāyate mātāpitṛbhyāṃ sakāśāt| "somaḥ pari kratunā paśyate jāḥ (ṛ0 saṃ0 7, 2, 26, 4)"—"anamīvo rudra jāsu no bhava (ṛ0 saṃ0 5, 4, 13, 2)"—iti ca nigamau || (10) apatyam| apapūrvāt tanoteḥ nañpūrvāt patervā 'aḍgyādayaśca (u0 4, 108)'—iti yakpratyayānto nipātyate, tanoteṣṭilopaḥ| "kaverapatyamā duhe (ṛ0 saṃ0 6, 7, 35, 3)" —iti nigamaḥ || (11) yahuḥ| yāterhayateścaurādike mṛgayvāditvāt (u0 1, 36) kupratyaye nipātanādrūpasiddhiḥ| yātaḥ prāptaḥ puṇyacaśena svanāmnā hūyate ca| 'yahuryātaścāhūtaśca'—iti mādhavaḥ| "īśānaḥ sahaso yaho (ṛ0 saṃ0 1, 5, 27, 4)"—iti nigamaḥ| (12) sūnuḥ| 'ṣūṅ prāṇiprasave (adā0 ā0)'—suvaḥ kit (u0 3, 34)'—iti nupratyayaḥ| sūyate mātrā| "agniṃ sūnuṃ sanaśrutaṃ sahaso jātavedasam (ṛ0 saṃ0 3, 1, 6, 4)"—iti nigamaḥ || (13) napāt| nañpūrvāt paterṇyantāt 'bahulamanyatrāpi saṃjñācchandasoḥ (ī, 4, 51 vā0)'—iti ṇilopaḥ|