Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 72.3.3

Nighaṇṭunirvacana 72.3.3

Language
Sanskrit

72.3.3

'kṛṣa vilekhane (bhū0 pa0)' bhāve ktaḥ | karmaṇā kṛṣṭam| karmaṇā karmaviśeṣeṇa cātra sāmānyataḥ karmamātraṃ lakṣyate, kṛṣṭaṃ karma, tadasyāstīti 'lugakāraikārarephāśca vaktavyāḥ (4, 4, 128 vā0)'—iti ikārapratyayaḥ| tathāca bhāṣyakāraḥ—'kṛṣṭaya iti manuṣyāṇām karmavanto bhavanti (ṛ0 saṃ0 sā0 bhā0 3, 4, 5, 1)'—iti| tathāca śrībhagavadgītāyām—'naiva kaścit kṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt (ma0 bhā0 bhī0 pa0 26 a0 5 ślo0)'—iti| yadvā, śuddho'pi kṛṣirvipūrvasyārthe vartate| karmaṇi ktaḥ| vividhaṃ kṛṣṭo cikṣiptaparikaṇḍūyanādyabhilaṣita-kriyānuṣṭhānasamarthaḥ kaḥ? ityapekṣāyāṃ vikṛṣṭadehatvaṃ kṛṣṭasāmarthyāddeham, sa eṣāmastīti pūrvavanmatvarthīyaḥ| tathāca bhāṣyam—'cikṛṣṭadehā vā (ṛ0 saṃ0 sā0 bhā0 3, 4, 5, 1)'—iti| 'kṛṣanti prāntaṃ padābhyām'—iti mādhavaḥ| 'karṣanti gharṣīkurvanti'—iti bhaṭṭabhāskaramiśraḥ| "mitraḥ kṛṣṭīranimiṣābhicaṣṭe (ṛ0 saṃ0 3, 4, 5, 1)"—sadyaścidyaḥ śavasā pañca kṛṣṭīḥ (ṛ0 saṃ0 8, 8, 36, 3)"—iti ca nigamau || caraterdhātoḥ (bhū0 pa0) 'arttisrudhṛdhasyaśya-vitṛbhyo'niḥ (u0 2, 65)'—iti bahulavacanādanipratyaye guṇāgamaśca caraṇavantaḥ caraṇaśīlāḥ| yadvā, 'kṛṣerādeśca caḥ (u0 2, 67)'—iti anipratyaye kṛṣeretadrūpam| ākarṣanti vaśīkurvanti ityarthaḥ'—iti bhaṭṭabhāskaramiśraḥ| yadvā, varṣaṇayaḥ vāyitāro draṣṭāraḥ sarveṣāṃ padārthānām| yadyapi paśyatikarmasu (nigha0 2, 2) vicarṣaṇiriti paṭhitam, tathāpi 'pitā kuṭasya carṣaṇiḥ (ṛ0 saṃ0 1, 3, 33, 4)'—ityatra 'cāyayitā draṣṭā'—iti skandasvāminā vyākhyātam|

Linked texts (1)