Nighantu 72.3.4
Nighaṇṭunirvacana 72.3.4
- Language
- Sanskrit
72.3.4
"pra carṣaṇibhyaḥ pṛtanāhaveṣu (ṛ0 saṃ0 1, 7, 26, 1)"—"mahām̐ indro nṛṣadā carṣaṇiprāḥ (ṛ0 saṃ0 4, 6, 7, 1)"—iti ca nigamau || (6) nahuṣaḥ| 'ṇaha bandhane (di0 u0)'| 'janerusiḥ (u0 2, 108)'—iti bāhulakāt uspratyayaḥ, jas, nahuṣaḥ| nahyante karmabhiḥ pūrvakṛtaiḥ saṃsāre nahyanti vā nahanīyam| "sacā sanema nahuṣaḥ suvīrāḥ (ṛ0 saṃ0 2, 1, 2, 3)"—"ā yātaṃ nahuṣaspari (ṛ0 saṃ0 5, 8, 25, 3)"—ityādayo nigamāḥ || akārāntamidaṃ nāma keṣucit kośeṣu dṛśyate| tadā 'ṛna-hibhyāmuṣan'—iti upanpratyayaḥ| pūrvavadarthaḥ| "prasannāṇasya nahuṣasya śoṣaḥ (ṛ0 saṃ0 4, 1, 4, 6)"—iti nigamaḥ| (10) harayaḥ| 'hṛñ haraṇe' bhvādiḥ' 'ha prasahyakaraṇe juhotyādiḥ'| 'in sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 114)'—itīnpratyayaḥ| haranti padārthān, prasahyīkriyante vā mṛtyuneti vā| tathāca mṛtyuvākyam—'ahaṃ prajāścākuśatīrharāmi'—iti nigamonveṣaṇīyaḥ || (11) maryāḥ, (12) martyāḥ| 'mṛṅ prāṇatyāge (tu0 ā0), annyādayaśca (u0 4, 108)'—iti yatpratyayāntaṃ nipātyate, tuḍāgamastu vikalpena, guṇaḥ| mriyante martyāḥ| chandasi niekaryadevahrayapraṇīyonnīyocchiṣyamarya (3, 1, 123)'–ityādinā yatpratyayāntaṃ nipātitam| "ko nu maryā amimitaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 3, 48, 37)"–"maryyāyeva kanyā śāśvacai ta (ṛ0 saṃ0 3, 2, 13, 5)"–"maryanna yoṣā kṛṇute sadhastha ā (ṛ0 saṃ0 7, 8, 18, 2)"–iti nigamāḥ| yadvā, 'mṛṅ prāṇatyāge (tu0 ā0)' 'hasisṛgnirāvāmidamilrapūdhūrvibhyastan (u0 3, 83)'–iti tanpratyayaḥ| arthaḥ pūrvavat| marttaśabdāt 'casvamartte yaviṣṭheyyaśchandasi'–iti svārthikastaddhito yat| "yo martyeṣvamṛto ṛtāvā (ṛ0 saṃ0 3, 4, 16, 1)"–iti nigamaḥ||
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit