Nighantu 72.5.3
Nighaṇṭunirvacana 72.5.3
- Language
- Sanskrit
72.5.3
"vipo na dyumnā niyuve janānām (ṛ0 saṃ0 6, 1, 3, 5, 3)"—iti nigamaḥ || (10) kaśāḥ| "daśāvinibhyaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 4, 30, 2)"—ityatra 'kaśāḥ prakāśayanti karmāṇi (niru0 3, 6)'—iti bhāṣyam| kaśāḥ prakāśayantyunuṣṭhānaphalena phalena vā karmāṇi| 'khyāteḥ kaśaśabdanirvacanam'—iti skandasvāmī| 'gāhate kasaḥ iti nāmakaraṇaḥ khyātervā (niru0 2, 2)'—kaśaśabdanirvacanapare bhāṣye skandasvābhigranthaḥ—'khyā prakathane (adā0 pa0)'—ityasmāt sapratyaye nirarthako nirṇimittako'sau saḥ yakārākārayorlopo'bhyāsavikāraśca draṣṭavyaḥ"—iti ayamabhiprāyaḥ—prāyeṇa 'vṛtṛvadiha neka mekaṣibhyaḥ saḥ (u0 3, 56)'—iti khyātervāhulakāt sapratyaye vāhulakādeva dvirvacane halādiśeṣe hrasvatve 'kuhoścuḥ (7, 4, 62)' na bhavati vāhulakādeva, 'abhyāse carca (8, 4, 53)' iti cartvam, uttarasya khyā ityasya yakārākārayorlopaḥ, 'khari ca (8, 4, 55)'—iti cartvam, 'ādeśapratyayayoḥ (8, 3, 56 )'—iti patvam| prakathanena prakāśanaṃ lakṣyate| aṃsena nityaṃ pracchādanāt prakāśyate puruṣeṇa| kakṣo bāhutalam| 'tatra bhavaḥ (4, 3, 53)'—ityarthe 'śarīrāvayavācca (4, 3, 51)'— iti yañpratyayaḥ| aṅgulayo'pi paramparayā kakṣe bhavā iti vaktuṃ śakyate, aṃsena nityaṃ pracchāditatvāt, prakāśyo hi sarvadā kakṣyaḥ, tatra bhavrāḥ, aṅgulyastadvantaḥ prakāśyāḥ kintu prakāśayanti karmāṇi anuṣṭhānena phalena vā, yathācādhārasthite araṇī agninā prakāśye tatra bhavo'gniḥ prakāśako bhavati tadvat| yadvā, kakṣyā rajjuḥ tadbandhanasādhanatvāt kakṣyāśabdenocyante|