Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 72.5

Nighaṇṭunirvacana 72.5

Language
Sanskrit

72.5.1

(1) agruvaḥ| 'jantvādayaśca (u0 4, 100)'—iti rupratyānteṣu nipāteṣu draṣṭavyaḥ| 'agi gatau (bhū0 pa0)'—iti dhātuḥ, nipātanāllopaḥ, tanvāditvāduvaṅ| gacchati karmāṇi prati| yadvā, agraśabde upapade gameḥ pūrvabanipātanāt rupratye pūrvapadaagralopaḥ gameścalopaśca| agre gacchanti tāḥ| "tamīṃ hinvantyagruvaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 7, 17, 3)"—iti nigamaḥ| aṅgulīnāṃ bahutvāt sarvatra bahuvacanāntatā || (2) aṇvyaḥ| aṇatiḥ śabdārthaḥ (bhū0 pa0), 'aṇaśca (u0 1, 8)'—iti upratyayaḥ| 'coto guṇavacanāt (4, 1, 44)'— iti ṅīp| aṇanti sphoṭanādiśabdaṃ kurvanti, tālādi śabdaṃ kurvantyābhiriti vā| yadvā, aṇvyaḥ hastaparimāṇāpekṣayālpaparimāṇāḥ| tamīmaṇvīḥ samarya ā (ṛ0 saṃ0 5, 7, 17, 2)" —iti nigamaḥ || (3) viśaḥ| 'viśa praveśane (tu0 pa0)'| 'kip ghaci (3, 2, 178 vā)'—ityatra 'prāk pratyayanirdeśādiṣṭasiddhiḥ'—ityukteḥ kipi repha upajanaḥ viśanti sādhanabhāvaṃ kāryeṣu| 'tamīṃ hinvanti dhītayo daśa viśaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 2, 13, 5)"—iti nigamaḥ| 'karmatu dhīyamānā daśāṅgulayaḥ'—iti mādhavabhāṣyam ||

72.5.2

(4) kṣipaḥ| 'kṣipa preraṇe (di0 pa0)' auṇādikaḥ kip| kṣipyante preryante puruṣeṇa karmatu nikṣirantyāsvaṅguloyakādīn iti vā "mṛjanti tvā daśa kṣipaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 7, 30, 4)" —iti nigamaḥ|| (5) śaryyāḥ| 'śṛ hiṃsāyām (kryā0 pvā0 pa0)'| "arunyāderākṛtigaṇatvāt yat (u0 4, 108)| śṛṇāti pāpāt| "ā yaḥ śaryābhistuvinṛmṇo asya (ṛ0 saṃ0 8, 5, 26, 3)" —iti nigamaḥ|| (5) raśanāḥ| raśibandhanārthāt dhāturityuktaṃ raśminirvaṃcane| (1 a0 5 kha0) 'yuc bahulam (2, 74)'—iti yuc| badhyanti bandhanīyaṃ, badhyate abhiriti vā| yuddhaprakaraṇe 'aśoraśa ca'—iti bhojadevaḥ| aśnuvate karmaṇi raśanābhirdeśabhirabhyadhītām (ṛ0 saṃ0 7, 5, 32, 6)" "acchā vahīraśanābhirnayanti (ṛ0 saṃ0 7, 3, 22, 1)"—iti ca nigamau|| (7) dhītayaḥ| 'dhī (di0 ā0)' dhāto 'kticktau ca saṃjñāyām (3, 3, 174)'—iti ktic vyatyayena dadhāterapi bhavati, 'ghumāsthāgāpājahāti (ī, 4, 66)'—itītvam| dhīyante nidhīyante puruṣaiḥ karmatu, dhāryanti karmasu dhanāni vā| atrāntargītaṇyartho dadhātiḥ| "sa satadhī.tebhirhitaḥ (ṛ0 saṃ0 ī, 7, 32, 4)"—iti nigamaḥ|| (8) atharyyaḥ| 'ata sātatyagamane (bhū0 pa0)' 'in sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 114)'—itonpratyayo bāhulakāt, dhātoratharādeśaḥ, 'chandikārādaktinaḥ (4, 1, 41 vā0)'—iti ṅīp, jas| 'uṣarbudhamatharyo 3 na dantam (ṛ0 saṃ0 3, 5, 5, 3)'—ityatra 'atharyo na striyaḥ iva'—iti mādhavaḥ| atharye iti tenāpyapāṭhi aṅgulināmasu || "atharyavaḥ"—iti pāṭho bahuṣu dūraḥ| tadvāhunāmakaraṇaṃ spaṣṭam| nigamadarśanābhirṇayaḥ || (6) ciraḥ| 'cira prekṣe (ca0 pa0)' kvip, preryante puruṣaiḥ kāryeṣu|

72.5.3

"vipo na dyumnā niyuve janānām (ṛ0 saṃ0 6, 1, 3, 5, 3)"—iti nigamaḥ || (10) kaśāḥ| "daśāvinibhyaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 4, 30, 2)"—ityatra 'kaśāḥ prakāśayanti karmāṇi (niru0 3, 6)'—iti bhāṣyam| kaśāḥ prakāśayantyunuṣṭhānaphalena phalena vā karmāṇi| 'khyāteḥ kaśaśabdanirvacanam'—iti skandasvāmī| 'gāhate kasaḥ iti nāmakaraṇaḥ khyātervā (niru0 2, 2)'—kaśaśabdanirvacanapare bhāṣye skandasvābhigranthaḥ—'khyā prakathane (adā0 pa0)'—ityasmāt sapratyaye nirarthako nirṇimittako'sau saḥ yakārākārayorlopo'bhyāsavikāraśca draṣṭavyaḥ"—iti ayamabhiprāyaḥ—prāyeṇa 'vṛtṛvadiha neka mekaṣibhyaḥ saḥ (u0 3, 56)'—iti khyātervāhulakāt sapratyaye vāhulakādeva dvirvacane halādiśeṣe hrasvatve 'kuhoścuḥ (7, 4, 62)' na bhavati vāhulakādeva, 'abhyāse carca (8, 4, 53)' iti cartvam, uttarasya khyā ityasya yakārākārayorlopaḥ, 'khari ca (8, 4, 55)'—iti cartvam, 'ādeśapratyayayoḥ (8, 3, 56 )'—iti patvam| prakathanena prakāśanaṃ lakṣyate| aṃsena nityaṃ pracchādanāt prakāśyate puruṣeṇa| kakṣo bāhutalam| 'tatra bhavaḥ (4, 3, 53)'—ityarthe 'śarīrāvayavācca (4, 3, 51)'— iti yañpratyayaḥ| aṅgulayo'pi paramparayā kakṣe bhavā iti vaktuṃ śakyate, aṃsena nityaṃ pracchāditatvāt, prakāśyo hi sarvadā kakṣyaḥ, tatra bhavrāḥ, aṅgulyastadvantaḥ prakāśyāḥ kintu prakāśayanti karmāṇi anuṣṭhānena phalena vā, yathācādhārasthite araṇī agninā prakāśye tatra bhavo'gniḥ prakāśako bhavati tadvat| yadvā, kakṣyā rajjuḥ tadbandhanasādhanatvāt kakṣyāśabdenocyante|

72.5.4

"pariṣvajadhvaṃ daśakakṣyābhiḥ (ṛ0 saṃ0 8, 5, 16, 4)"— "daśābanimro daśakakṣyebhyaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 4, 30, 2)"—iti ca nigamau || (11) avanayaḥ| vyākhyātaṃ pṛthivīnāmasu (1 a0 1 kha0 6)| avanti karmāṇi, avyante vā| "sanāt sanīlā avanī ravātāḥ (ṛ0saṃ01, 5, 2, 5)"—"daśābanimyaḥ (ṛ0saṃ0 8, 4, 30, 2)" —iti ca nigamau || (12) haritaḥ| vyākhyātaṃ nadīnāmasu| (1a013kha012) harantyābhiḥ padārthān "e taṃ tyaṃ harito daśa (ṛ0 saṃ0 6, 8, 28, 3)"—iti nigamaḥ || (13) svasāraḥ| svaśabde upapade 'asu kṣepaṇe (di0 pa0)' —ityasmāt 'sāvase ṛn (u0 2, 86)'—iti ṛnapratyayaḥ huṣṭhu asyate kṣipyate padārthaṃ ā-meḥ, kāryeṣu kṣetavyā vā| yadvā, svaśabde upapade 'ṣadḷ viśaraṇe (bhū॰ pa॰)'—ityasmād bāhulakādar bāhulakāt ṭilopaśca| svaṃ svaṃ vyāpāraṃ gacchanti prāpnuvanti, svasmin svasmin haste sīdantīti vā| yadvā, parasparaṃ bhaginīva dūṣayante, ekahastaprabhavatvāt svasāraḥ ucyante 'na ghaṭsvasrādibhyaḥ (4, 1, 10)'—iti strīpratyayaniṣedhaḥ| "duvasyanti svasāro ahrayāṇam (ṛ॰ saṃ॰ 1, 5, 2, 5)"—iti nigamaḥ|| anayorartho'nusandheyaḥ| jamatergatikarmaṇaḥ (nigha॰ 2, 14) 'janighasibhyāmiṇ (u॰ 4, 126)'—iti bāhulakā. iṇpratyayaḥ| 'aliśalipalighasijamyagiyagibhya iṇ'—iti śrībhojadevaḥ| jamanti gacchanti karmāṇi prati aṅgatyābhiraṅgādīni vā| janereva vā bāhulakātrakārasya makāraḥ, jātāḥ svakāryāṇām| "tvaṃ sanāvadhi jāmayaḥ (ṛ॰ saṃ॰ 6, 8, 166, 5)"—iti nigamaḥ||

72.5.5

'vaha bandhane (di॰ u॰)' 'naho bhaśca (u॰ 4, 122)'—iti iñpratyayaḥ bho'ntādeśaḥ| nahyate'nayā garbha iti nābhiḥ, samānā nābhirāsāmiti sanābhayaḥ| jyotirjanapadde'nyasmāt sahaśabdasya sabhāvaḥ| samānā hi māturnābhistāsāṃ, samā nābhiḥ mūlamāsāmiti vā| "sanābhayo vājinamūrjayanti (ṛ॰ saṃ॰ 7, 3, 25, 4)"—iti nigamaḥ|| 'yujir yoge (ru॰ u॰)'| 'dākṣīśasayuyujastutudasi (3, 2, 182)'—iti lyunapratyayaḥ pūrvatra| 'yuc bahulam (u0 2, 74|)'—iti yuc| yuñjanti padārthānabhiriti, yuktā vā hastena, saṃyamyate āmiḥ, kleśadaya iti vā| śabdasvābhāvyāt napuṃsakaliṅgatā| "daśayoktrebhyo daśayojanebhyaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 4, 30, 2)"—iti nigamaḥ|| (18) dhuraḥ| dhūrvatervadhakarmaṇaḥ (nigha0 2, 16) karttari kvipi (3, 2, 171), rālopaḥ (6, 4, 11)' itivalope rephasya visarjanīyaḥ, jasi dhuraḥ| dhūrvanti hantyupakṣayanti karmārthaḥ| hiṃsanti parānabhiriti vā| dhārayatervā auṇādike kvipi bāhulakāt ākārasya ukāraḥ| aṅgulyā hi dhāryaṃ suvarṇādi dhārayati| "daśa dhuro daśa yuktā vahadubhyaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 4, 30, 2)"—iti nigamaḥ||

72.5.6

(16) śākhāḥ| 'aśū vyāptau (svā0 ā0)' ṛsmāt khapratyaye vihite 'aśnoterḍit'—iti śrībhojadevena khapratyaye śākhaśabdo vyutpāditaḥ| vyāptaṃ hi sarvam| khaśabdādhikaraṇe upapade śeteḥ 'adhikaraṇe śeteḥ (3, 2, 15)'—iti acpratyayaḥ| aṅgulyo hi hastāgrabhāgatvāt sve ākāśe śerate vyavatiṣṭhante ākāśasyāvakāśarūpatvāt upapannaṃ hi tatra śayanam| khaśāyāḥ sasyāḥ pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106) yakāralopena śakārākārayoḥ savarṇadīrghatve khaśā iti bhavati, tato'kṣaradvayasya sthānavinimayaḥ, ṭāp, śākhā| śaknotervā pacādyaci (3, 1, 134) upadhādīrghaḥ, kakārasya khakāraśca| śaknuvanti hi tā aṅgulyaḥ pustakādi dhārayituṃ kāryyāṇi karttuṃ vā| yadvā, 'śākhṛ vyāptau (bhū0 pa0)' pacādyac (3, 1, 134)| śākhanti vyāpnuvanti karmāṇi| yadvā, 'śīṅ svapne (adā0 ā0), asmāt 'vṛkṣāvayaṃvācca'—iti khapratyayo bāhulakāt hastāvayave'pi bhavati| śerate'vatiṣṭhante āsu nakhādayaḥ iti śākhāḥ| 'śyatericcha vā'—iti śrībhojadevaḥ, khapratyayo'dhikṛtaḥ, ikārādeśasya vikilipitatvāt pakṣe śākhāniṣpannayā śākhāsthānīyatvādvā śākhā iṣyante| tathācāmarasiṃhaḥ—'aṅgulyaḥ karaśākhāḥ syuḥ (2, 6, 82)'—iti| 'hastābhyāṃ daśaśākhābhyām (ṛ0 saṃ0 8, 7, 25, 7)'—iti nigamaḥ|| (20) abhīśavaḥ| vyākhyātā raśmināmasu (1 a0 5 kha0 5)| abhyaśnuvate karmāṇi, abhīśate vā karmāṇi karttum| daśābhīśubhyo'rcatā jerebhyaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 4, 30, 2)'—iti nigamaḥ||

72.5.7

(21) dīdhitayaḥ| vyākhyātā raśmināmasu (1 a0 5 kha0 6)| aṃgurīyakādidhāraṇād dīpyante| dīvyanti krīḍantyābhiriti vā dhātervyutpanno dīdhitiśabdaḥ| 'agniṃ naro dīdhitibhiraraṇyoḥ (ṛ0 saṃ0 5, 1, 23, 1)'—nigamaḥ|| (22) gabhastayaḥ| vyākhyātā raśmināmasu (1 a0 5 kha0 7) gṛhṇanti padārthānabhiḥ puruṣāḥ iti gabhastayaḥ| 'dīpyate madhoraṃśuṣu gabhastibhiḥ'—iti nigamaḥ|| 'suhastyāḥ'—iti kecit| etasya sthāne "sambhṛtaḥ"—iti ca kecit paṭhanti| tādhva vyākhyātā nadīnāmasu (1 a0 13 kha0 16)| saṃsaranti saha gacchanti karmāṇi prati saṅgatā vā| spaṣṭaṃ nigamadarśanādvirṇayaḥ || iti dvārviṃśatiriruṅgulināmāni |

Linked texts (1)