Nighantu 73.17
Nighaṇṭunirvacana 73.17
- Language
- Sanskrit
73.17
(1) yajñaḥ| 'prakhyātaṃ jayatikarmeti nairuktāḥ (3, 16)'—ityādi bhāṣyakāreṇa, skandasvāminā ca yajñaśabdo bahudhā vyutpāditaḥ| yajeḥ 'yajayācayatavicchapraccharakṣo naṅ (3, 3, 90)' yajanam| ijyantetra devatāḥ| anyeṣu pṛṣodarāditvena rūpasiddhiḥ| "yajñe yajñena udava (ṛ0 saṃ0 3, 8, 21, 4)"—iti nigamaḥ|| (2) venaḥ| vyākhyātaṃ medhāvināmasu (343 pṛ0) gacchatyanena svargam, prakṣipyate devatoddeśena cāsmin havyam, tenātra devatā kāmyante vā| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||
(3) adhvaraḥ| dhvaratervadhakarmaṇaḥ 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ (3, 4, 118)'| nañpūrvaḥ dvarā hiṃsā, tadbhāvo yatra| ataeva śiṣṭāḥ smaranti—'oṣadhyaḥ paśavo vṛkṣāstiryañcaḥ pakṣiṇastathā| yajñārthaṃ nidhanaṃ prāptāḥ prāpnuvantyucchritāṃ gatim'—iti| tasmādupapannaṃ yajñe hiṃsā svarjityāmetadyajñīyavacanādahiṃsā pratīyate| anyatra vistareṇopapāditaḥ| athavā ṣaṣṭhyarthe bahuvrīhiḥ| avidhyamāno'dhvaro yasya so'dhvaraḥ, rakṣobhirahiṃsitaḥ| "rājantamadhvarāṇām (ṛ0 saṃ0 1, 1, 2, 3)"—iti nigamaḥ || (4) medhaḥ| vyākhyātaṃ dhananāmasu (242 pṛ0)| gacchantyatra devatā havirgṛhītuṃ, dakṣiṇārthaṃ vā sadasyāt, hinastyanena pāpaṃ vā| 'karttā yajño dravyāṇāmṛtasāmarthyādraviṣaśca sārabhūtāt'—iti mādhavaḥ| "medhaṃjuṣanta vahnayaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 1, 6, 3)"—'taṃ medheṣu prathamaṃ devayantīḥ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 25, 3)"—iti nigamau || (5) vidathaḥ| 'vida jñāne (adā0 pa0)' vida vicāraṇe (ru0 ā0)' 'vidlṛ lābhe (tu0 u0)' 'vida sattāyām (di0 ā0)'| 'rudividibhyāṃ ṅit (u0 3, 111)'—iti athapratyayaḥ| jñāyate hi yajñaḥ, labhate hi dakṣiṇādiratra vicāryate hi vidvadbhiḥ, bhāvayatyanena phalam| "adhā jivrī vidathamāvadāthaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 3, 25, 2)"—iti nigamaḥ || (6) nāryaḥ| 'nṛ naye' kyādiḥ| 'ṛhalorṇyat (3, 1, 124)'| nayati svargaṃ karttāram, nīyate'tramanuṣṭhānena vā| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (7) savanam| putr abhiṣave (svā0 u0)'| suyuktrabhyo yuc (u0 2, 70)'| abhipūyate'smin stomaḥ| "upa naḥ savanā gahi (ṛ0 saṃ 1, 1, 7, 2)"—iti nigamaḥ|| (8) hotrā| vyākhyātaṃ vāṅnāmasu (105 pṛ0)| dīyate'smin haviḥ| "hotrāvidaḥ stomataṣṭāso arkaiḥ (ṛ0 saṃ0 7, 6, 38, 4)"—iti nigamaḥ|| (6) iṣṭiḥ| yajeriṣṭirvā kin| yajateryajñavadarthaḥ, iṣyate hi saḥ| 'iṣṭiśabdo haviryajñe ādyudāttaḥ yajñamātre nodāttaḥ'—iti mādhavaḥ| "yathāta'uśmasīpye (ṛ0 saṃ0 1, 2, 30, 2)"—iti nigamaḥ|| (10) devatātā| 'divukrīḍādau (di0 pa0)'| dīvyanti stuvanyatra devatāḥ| deva eva devatā| 'sarvadevāttātil (4, 4, 143)' saṅkhyā ākāraḥ (7, 1, 36)| "trirdecatātātriru tācūtaṃ dhiyāḥ (ṛ0 saṃ0 1, 3, 4, 5)"—"ā devatātā haviṣā vivāsati (ṛ0 saṃ0 1, 4, 23, 1)"—iti nigamau|| (11) makhaḥ| 'maha pūjāyām (bhū0 pa0)'| 'maheḥ kha ca' khapra tyayo halopaśca| mahantyatra devatāḥ| yadvā, 'makha gatau' ghaḥ| venavadarthaḥ| "makhaḥ sahasvadrcati (ṛ0 saṃ0 1, 1, 12, 3)" "vicaki vahiḥ svapasya te makhaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 6, 10, 1)"—iti nigamau|| (12) viṣṇuḥ| 'viṣlṛ vyāptau (ju0 u0)'| 'viṣeḥ ki ca (u0 3, 37)'—iti nupratyayaḥ| viśeṣeṇāpnoti svargam| "jūrasi dhṛtamānasājuṣṭau viṣṇave tasyāste"—iti nigamaḥ||
(23) indruḥ| 'undī kledane (ru0 pa0)'| 'unde riccādeḥ (u0 1, 12)'—ityupratyayaḥ| klidyate sūyate'smin somaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||
(14) prajāpatiḥ| prajāśabdaḥ patiśabdaśca apatyanāmasu (161 pṛ0) aiśvaryakarmanāmasu (266 pṛ0) ca vyākhyātau| prajāpatitvaṃ prayādihetutvāt| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||
(15) dharmaḥ| 'ghṛ kṣaraṇadīptyoḥ (bhū0 pa0)'| mapratyayaḥ| kṣaratyasmin somaḥ, dīpyante'trāgnaya iti vā| "dharmasvedebhirdreviṇaṃ vyānaṭ (ṛ0 saṃ0 8, 2, 16, 1)"—satyaiḥ kavyaiḥ pitṛbhirdharmaṇā (ṛ0 saṃ0 7, 6, 18, 4)"—iti nigamo|| iti pañcadaśa yajñanāmāni |
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit