Nighantu 73.19
Nighaṇṭunirvacana 73.19
- Language
- Sanskrit
73.19
(1) īmahe| 'ī gatau' divādiḥ| 'bahulaṃ chandasi (3, 4, 73)'—iti śapo luk| 'ito vā sāsi mīmahe (ṛ0 saṃ0 1, 1, 12, 5)'—iti nigamaḥ || (2) yāmi| 'yā prāpaṇe' adādiḥ| 'tatvā yāmi brahmaṇā vandamānaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 2, 15, 1)'—iti nigamaḥ || (3) manmahe| 'manu avabodhane' tanādirātmanepadī| lopaścāsyānyatarasyāmvoḥ (6, 4, 107)'—iti upatyayasya lopaḥ| 'vayaṃ hi te amanmahi (ṛ0 saṃ0 1, 2, 31, 6)"—iti nigamaḥ| 'īmahe, yāmi, manmahe, iti yācñākarmasu pāṭhāt'—iti skandasvāmī ||
(4) daddhi| 'dada dāne' bhvādiḥ| vyatyayena śapaḥ śluḥ| 'hubhvalbhyo herdhiḥ (6, 4, 101)'| bhāṣyaṃ draṣṭavyam ||
(5) śagdhi| 'śaklṛ śaktau' svādiḥ| pūrvavat śluḥ| 'bhalā-ṛśbhasi (8, 4, 53)' ||
(6) pūrdhi| 'pṛ pālanapūraṇayoḥ' kryādiḥ pvādiśca| vyatyayena śapū, 'bahulaṃ chandasi (2, 4, 73)'—iti luk| 'śruśruṇupṛkṛvṛbhyaśchandasi (6, 4, 102)'—iti dhibhāvaḥ| "śagdhi pūrdhi prayaṃsi ca (ṛ0 saṃ0 1, 3, 25, 4)"—rāyaspūrdhi svadhāvosti (ṛ0 saṃ0 1, 3, 10, 2)"—iti nigamau || "śākī bhava yajamānasya coditā (ṛ0 saṃ0 1, 4, 10, 3)" —ityatra, "śagdhi pūrdhi (ṛ0 saṃ0 1, 3, 25, 4)"—ityatra ca 'śagdhipūrdhīti yācñākarmasu pāṭhāt śakipṛṇātī yācñākarmāṇau'—iti skandasvāmibhāṣye uktam ||
(7) mimiddhi| 'miha secane (bhū0 pa0)'| 'bahulaṃ chandasi (2, 4, 76)'—śapaḥ śluḥ, chāndasatvāt ḍhalopābhāvaśca ||
(8) mimīhi| 'māṅ māne' juhotyādiḥ| vyatyayena hiḥ| 'bhṛñāmit (7, 4, 75)'| 'ī halyaghoḥ (6, 4, 113)'| "yat sīṃ variṣṭhe bṛhatī viminvan (ṛ0 saṃ0 3, 8, 8, 1)"—ityatra 'mimīhi iti yācñākarmasu paṭhyate, tasyedaṃ rūpam, vividhaṃ yācan'—iti haradattabhāṣye dṛṣṭam ||
'riha katthane' taudādikaḥ| pūrvavat śluḥ, ḍhalopābhāvaśca ||
'rīṅ gatau'| vyatyayena parasmaipadaṃ, hau śapaḥ śluḥ| "prajāvatī rindrāgoṣṭe rirīhi (ṛ0 saṃ0 8, 8, 27, 3)"—iti nigamaḥ|| 'saṅgāyetyarthamavocat' bhaṭṭabhāskaramiśraḥ||
pṛṇoterṇici, luṅi, upadhāhrasvatve, hitve, sanvadbhāvāditve, 'dīrgho laghoḥ (7, 4, 64)' 'ṛtaśca (7, 4, 62)' 'bahulaṃ chandasyamāṅyoge'pi (6, 4, 75)'—ityaḍabhāvaḥ ||
'yamu uparame (bhū0 pa0)'| tṛc| jaś| "indra indāyaḥ kṣayati śrayantā (ṛ0 saṃ0 1, 4, 11, 4)"—iti nigamaḥ ||
'yamu uparame (bhū0 pa0)'| pūrvavacchapoluk, heḥ 'vā chandasi (3, 4, 88)'—iti herapitve, 'aḍitaśca (6, 4, 103)'—iti dhībhāvo makāralopābhāvaśca| "uru ṇo yandhi jīvase (ṛ0 saṃ0 6, 5, 3, 2)"—iti nigamaḥ ||
'iṣu caraṇe' kaṇḍvādiḥ| "viśvo rāyaḥ iṣudhyati (ṛ0 saṃ0 4, 3, 4, 1)"—ityatra 'iṣudhyatiryācñākarmaṇaḥ'—ityuvaṭaḥ ||
'madī harṣaglapanayoḥ' svaritet, liṅ ||
'mnā abhyāse' vyatyayenātmanepadam, pāghrādhmāsthāmnā (7, 3, 78)'—ityādisūtreṇa manādeśaḥ| "svagnayo manāmahe (ṛ0 saṃ0 1, 2, 21, 3)"—iti nigamaḥ ||
nairuktadhātuḥ ||
iti saptadaśa yācñākarmāṇaḥ |