Nighantu 73.2.10
Nighaṇṭunirvacana 73.2.10
- Language
- Sanskrit
73.2.10
(42) kāṇukā| kāntakāntakṛtaśabdānāṃ kāṇubhāvaḥ| tatra svārthe kaḥ| śasi 'śeśchandasi bahulam (6, 1, 70)'—iti śerluk| kāntāni priyāni, kāntāni āhavanīyaṃ prati gatāni, ṛtvik prati kṛtāni, ṛtvigbhiḥ saṃskṛtāni sarāṃsi viśiṣyante| yadvā, kāṇuketi indraviśeṣaṇam| somasya kāntaḥ vallabhaḥ| yadvā, kaṇeśabdaḥ 'kaṇemanasī śraddhā pratighāte'—iti, tasya kāṇuketi rūpaṃ kriyāviśeṣaṇaśca| "indraḥ somasya kāṇukā (ṛ0 saṃ0 6, 5, 26, 4)" || (43) adhiguḥ| adhikṛto gauryasmin mantre so'dhiguḥ| adhikṛtaśabdasyādhibhāvaḥ, gośabdaścātra paśumātropalakṣakaḥ| chāgādiṣvadhikṛtatvāt| yadvā, adhigavādiśabdavatvādadhiguḥ| adhigavaprabhṛtīnāmadhigormukhabyatvādadhiguśabdenābhidhānam| agnirindraścādhiguśabdenocyate| adhṛtagamanaḥ sarvatrāpratihatagatirityarthaḥ| atrādhṛtaśabdasyādhibhāvaḥ| gamanaṃ gauḥ| "adhigośamīdhvaṃ (ai0 brā0 2, 1, 7)"—tubhyaṃ śvotantyadhigo śacīvaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 1, 21, 4)"—"arcāṣamāyādhigavamoham (ṛ0 saṃ0 1, 4, 27, 1)"—iti krameṇa nigamāḥ|| (44) āṅgūṣaḥ| āṅpūrvāt ghuverghañ| āghuṣyate āghoṣaḥ| ghokārasya ṅgūkārabhāvaḥ| "āṅo'nunāsikaśchandasi (ī, 1, 126)"—ityanunāsiko vyatyayena| stomo'bhidheyaḥ| "e nāṅgūṣeṇa vayamindravantaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 23, 4)" || (45) āpāntamanyuḥ| āpāditamutpāditaṃ saṃskāreṇa. manyurdīptiryasya| āpāditaśabdasyāpāntabhāvaḥ, manyuśabdo vyākhyātaḥ krodhanāmasu (250 pṛ0)| soma ucyate| indraścāpāntamanyuḥ| utpāditadīptiryasya utpāditakrodho vā| "āpāntamanyustṛpalaprabharmā (ṛ0 saṃ0 8, 4, 14, 5)" ||
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit