Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 73.2.14

Nighaṇṭunirvacana 73.2.14

Language
Sanskrit

73.2.14

tūrṇamaśnute atyarthaṃ vyāpnoti evaṃ nirvacanāt tūrṇaśabdasya kriyāviśeṣaṇatvenākarmatvāt karmopapadābhāvāt ko na syāditi cet,—aśnuta ityaśaṃ tūrṇaśca tadaśaśca tūrṇāśam| "tūrṇāśaṃ na gireradhi (ṛ0 saṃ0 6, 3, 1, 4)" || (61) kṣumpam| 'śubha sañcalane (di0 pa0)'| 'śaki liṅ ca (3, 3, 172)'—iti śakyārthe ṇyat| kṣaubhyamiti prāpte aukārasya hrasvatvaṃ, bhakārasya pakāro yakāralopo makāraśvopajanaḥ| ayatne naiva kṣobhayituṃ śakyam| ahicchatrakamucyate| "padā kṣumpamiva sphurat (ṛ0 saṃ0 1, 6, 6, 3)" || (62) nicumpuṇaḥ| 'cīnāsthūṇavaṇabhrūṇakṣūṇatrāṇatṛṇaghṛṇādayaḥ'—iti nicāntaniyamannīcaiḥśabdopapadebhyaḥ prīṇātipṛṇāti-pṛṇātibhyo ṇukpratyayo dhātūnāṃ pubhāvaḥ upapadānāṃ nicumbhāvaśca nipātyate| nīcairupapadāt dadhātervā pūrvavannipātanam| 'camu adane (di0 ā0)'| nicānto bhakṣitaḥ prīṇātīti nicumpuṇaḥ somaḥ| "apāṃ jāmirnicumpuṇaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 6, 25, 2)"| niyamena camyate iti nicamanamudakaṃ, tena pūryate iti samudraḥ| nigamaḥ paryeṣyaḥ| nīcairasmin kraṇnti nīcaiḥśabdenātra karma kurvanti ityavabhṛtho nicumpuṇaḥ| "avabhṛthanicumpuṇaḥ (ya0 vā0 sa0 8, 27)" || (63) padim| 'patlṛ gatau (bhū0 pa0)'| 'in sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 114)'| padiḥ pakṣī| ākāśe hyasau nityaṃ patyate gacchati| "mukṣījayeva padimutsitāni (ṛ0 saṃ0 2, 1, 10, 2)" || (64) pāduḥ| padyateḥ 'chandasīṇaḥ (u0 1, 2)'—iti bāhulakāduṇ vṛddhiḥ| padanaṃ pāduḥ| "sa pādurasya nirṇijo na mucyate (ṛ0 saṃ0 7, 7, 16, 4)" || (65) vṛkaḥ| ṛupasargārthaviśiṣṭād vṛṇoteḥ 'suvṛbhūśuṣimuṣibhyaḥ kit (u0 3, 26)'—iti kapratyayaḥ| vṛkaścandramāḥ|

Linked texts (1)