Nighantu 73.2.15
Nighaṇṭunirvacana 73.2.15
- Language
- Sanskrit
73.2.15
civṛtaṃ spaṣṭajyotiṣmatvāt vivṛta ityucyate, na hi nakṣatrāṇāmivāvyaktamasya jyotiḥ| vikṛtavikrāntaśabdyorvakabhāvaḥ| vikṛtatvaṃ jyotiṣaḥ śītatvāt hrāsavṛddhibhyāṃ vā| vikrāntatvaṃ jyotiṣo digantaragamanāt| "aru ṇo mā sakṛdvṛkaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 23, 3)"| yadvā, 'vṛjī varjane' adādiḥ| anekārthatvādāvṛṇotyarthaḥ| pūrvasūtreṇa bāhulakāt ko nakārajakāralopaśca| āditya ucyate| āvṛṅkte āvṛṇoti jagat prakāśena, āvṛṇoti codakāni raśmibhiḥ sambhajata ityarthaḥ| yadvā, vṛṇaktervadhakarmaṇaḥ pūrvavadrūpam| vināśayati tamāṃsi| "āsro yatsomamuśvataṃ vṛkasya (ṛ0 saṃ0 1, 8, 166, 1)"| vividhaṃ kṛntati uraṇādīni vikarttā san vṛkaśca| vipūrvāt kṛntateḥ pūrvavadrūpasiddhirunneyā| "vṛkaścidasya vāraṇaṃ urāmathiḥ (ṛ0 saṃ0 6, 4, 46, 3)"| api vā śrṛgālī śiveti prasiddhā sā vṛkyucyate| "śataṃ meṣān vṛkye cakṣudānam (ṛ0 saṃ0 1, 8, 11, 1)" || (daṃda) joṣavākam| 'juṣī prītisevanayoḥ (tu0 ā0)' karmaṇi ghañ, vacerbhāve| joṣayitavyaṃ vacanam| vispaṣṭāya sevitavyaṃ vacanam| avispaṣṭaṃ vacanamityarthaḥ| "joṣavākaṃ vadataḥ pañcahoṣiṇā (ṛ0 saṃ0 4; 8, 25, 4)" || (daṃ7) kṛttiḥ| kṛntateḥ rūpam| yaśo'ñjaṃvā| yaśo hi dviṣataḥ kṛntati durbhaktaṃ vānnaṃ māṣādi bhoktāram| "mahī ca kṛttiḥ śaraṇā ta indra (ṛ0 saṃ0 6, 6, 13, 6)"| śarīrāt kṛntati carmamayyapi kṛttiḥ| sūtramayyapi kṛttiḥ kṣaradvavastrakhaṇḍagrathitatvāt kartanasāmānyāt| kṛttiriva kṛttiḥ candrocyate| "kṛttiṃ vasāna ācara (ya0 vā0 saṃ0 16, 51)" || (daṃ8) śvaghno| svaśabde karmaṇyupapade bhūte'rthe 'karmaṇi hanaḥ (3, 2, 86)'—iti ṇinipratyayaḥ|
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit