Nighantu 73.3.15
Nighaṇṭunirvacana 73.3.15
- Language
- Sanskrit
73.3.15
svarādīnīti pūrvamuktasya prakaraṇatrayasya ( 51 pṛ0, 335 pṛ0, 371 pṛ0 ), nigamadevatākāṇḍayośca nirvacanaṃ bhāṣyaskandasvāmibhyāṃ pradarśitaṃ tadatra krameṇa likhyate| tatra, nigamavyākhyānādi yadatrānusaṃhitaṃ, tat tatraiva draṣṭavyam|| (1) svaḥ| supūrvāddartterīyatervā 'anyebhyo'pi dṛśyante (3, 2, 75)'—iti ghici dṛśigrahaṇasya prayogānusaraṇārthatvādakarttaryapyapi bhavati| īrayaterikārasyākāro vyatyayena, guṇaḥ| 'svarādinipātamavyayam (1, 1, 30)' supo luk (2, 4, 71), rephasya visarjanīyaḥ (8, 3, 15)| śobhanamaraṇaṃ gamanaṃ sukhāya hitāya vā yasya, śobhanaṃ vā preraṇaṃ tamasāṃ yasya, suṣṭhu, vā "na vā amuṃ lokaṃ jagamuṣe kiñca nākam (niru0 2, 14)"— iti brāhmaṇam| atyantasukhamityarthaḥ| "nākasya pṛṣṭhe adhitiṣṭhati śritaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 1, 10, 5)"—iti divaḥ| tanna adhi nāke asmin (ṛ0 saṃ0 8, 7, 18, 2) —iti nigama ādityasya || (4) gauḥ| vyākhyātaṃ pṛthivīnāmasu (27 pṛ0)| gamiratrāntarṇītapyarthaḥ| gamayati rasān maṇḍalaṃ prati raśmibhiḥ, gacchati vāntarikṣe iti gaurādityaḥ| yat pṛthivyā upari dūraṃ gatā, yadvāsyāṃ jyotīṃṣi gacchantīti gauḥ dyauḥ| "gavāmabhi gopatireka indra (ṛ0 saṃ0 5, 6, 23, 6)"—iti divaḥ| "u tādḥ paruse gavi (ṛ0 saṃ0 4, 8, 22, 3)"—ityādityasya ||