Nighantu 73.3.16
Nighaṇṭunirvacana 73.3.16
- Language
- Sanskrit
73.3.16
(5) viṣṭap| 'ṣṭabhi pratibandhe (kyā0 sau0 pa0)'| vipūrvāt kipi bhakārasya pakāro vyatyayena| viṣṭambhirāāviśate-rthe varttate| yadvā, viśereva bāhulakādrūpasiddhiḥ| pṛthivīto rasānādātumāviṣṭo'bhiniviṣṭa ityarthaḥ| evameva bhāsaṃ jyotiṣāṃ bhāsā vāviṣṭo vyāptaḥ ādityaḥ| dyaurāviṣṭā jyotirbhiḥ puṇyakṛdbhiśca| "ughadvradhnasya viṣṭapam (ṛ0 saṃ0 6, 5, 6, 1)"—ityādyudāharaṇam || (6) nabhaḥ| nayaterasuni guṇe 'nayaḥ' iti sthite bāhulakāt yakārasya bhakāraḥ| nākaśabdena samāno'rthaḥ| athavā bhāsanaśabdasya hrasvatvaṃ, sakāralopaḥ, nakārabhakārayośca, sthāna- viparyayaḥ, sāntatvaśca| sarvatra sūtraprāptyanūktau pṛṣodarāditvāt draṣṭavyam| yadvā, na bhāti 'nabhaḥ'| asuni bhāterilopaśca| etena dyaurvyākhyātā| "jyotiṣmati pratimuñca te nabhaḥ"—"svarjñānonabhasā (ṛ0 saṃ0 7, 3, 14, 5, )"—ityudāharaṇam|| iti ṣaṭ sādhāraṇāni divaścādityasya || 1, 4 || idamādyupamānāmāni| bhāṣyakāreṇa skandasvāminā ca vistareṇa vyākhyātāni (niru0 3, 13—18)| nipātaprāyatvāt śabdanirvacanasyāvaktavyatvāt udāharaṇamātramatra pradarśyate|— (1) idamiva| (2) idaṃ yathā| atra idaṃśabda upamānaśabdasannidhānāya prayuktaḥ| ighādayaśca nipātāḥ parāśrayasyopamānatvasya dharmasya pratipādanārthāḥ| "indra iveha dhruvastiṣṭhā (ṛ0 saṃ0 8, 8, 31, 2)"—"yathā vāto yathā vanam (ṛ0saṃ0 4, 4, 20 4)" || (3) agnirne ye| atra naśabda upamānārthaḥ| "agnirne ye bhrājasā rukmavakṣasaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 3, 12, 2)" || (4) "caturaśridaddamānāt" (ṛ0 saṃ0 1, 3, 23, 4)| atra cicchabdaḥ ||