Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 73.3.3

Nighaṇṭunirvacana 73.3.3

Language
Sanskrit

73.3.3

kṣayateraiśvaryakarmaṇaḥ kṣiyatervā 'vṛteśchandasi (u0 4, 136)'–iti bāhulakādini ṭilopaśca| ṛbhūṇāṃ kṣayati īṣṭe, ṛbhau mahati sthāne nivasati vā| "tvamṛbhukṣānaryastvaṃ vāṭ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 4, 3)"–iti nigamaḥ|| (11) ukṣā| ukṣatervṛddhyarthāt 'śvanyukṣanpūṣan (u0 1, 255)'–iti kanpratyayānto nipātyate| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (12) vihāyāḥ| vahihādhāñbhyaśchandasi (u0 4, 215)'—iti jahāterjihītervā bāhulakāt yugabhāve'pi yugāgamo nipātyate| "kṛṣṇādudsthādryāśca vihāyāḥ (ṛ0 saṃ0 2, 1, 4, 1)"—iti nigamaḥ|| (13) yahvaḥ| yajateḥ 'śrevayahvajihvāgrīvāpcāmīvā (u0 1, 152)'—iti vanapratyayo jakārasya hakāraśca nipātyate| yajate devapūjādikaṃ karoti| yadvā, 'yasu prayatne (di0 pa0) 'yasośca'—iti kanpratyayaḥ'—iti bhojadevaḥ| yasyati prayatyate śatrutvājayādau| 'yahva iti mahato nāmadheyam yātaśca, hūtaśca bhavati'—iti (niru0 8, 8) bhāṣye 'yātaścāsāvāhūtaśca vārthibhiḥ, hūtaścāsau śaraṇārthibhiḥ, dvidhātujatvaṃ darśitam' iti skandasvāmī| tato'tra yāterhayateśca 'gehe kaḥ (3, 1, 144)' iti bāhulakāt bhūte kapratyayo hayateḥ samprasāraṇābhāvaśca| "pravo yahvaṃ purūṇām (ṛ0 saṃ 1, 3, 8, 1)—iti nigamaḥ| (14) vavakṣitha| (15) vivakṣase| 'tatra vavakṣitha vivakṣasa ityaṃte (niru0 3, 13)'—ityādi bhāṣye anayorākhyātayormadhyamapuruṣaikavacanasya paṭhanīyatvaṃ mahadvācakatvaṃ copapāditam skandasvāminā| vavakṣithetyatra 'sanyata (8, 4, 76)'—itītvābhāvaḥ, ekavacanasya sthāne bahuvacanam, kṣakārāt parasyākārasyetvañca vyatyayena|