Nighantu 73.3.8
Nighaṇṭunirvacana 73.3.8
- Language
- Sanskrit
73.3.8
(6) pastyam| 'madhyavidhya'—ityādinauṇādikaḥ kyac, nugāgamaśca nipātyate| pasantyasmin| yadvā, patlṛ gatau (bhū0 pa0)'| nipātanāt sakāra upajanaḥ| pastyā 'paseḥ saṅgatyarthe ghā'—iti mādhavaḥ| "varuṇaḥ pastyāɜ svā (ṛ0 saṃ0 1, 2, 17, 5)"—"prapra dāśvān pastyābhirasthita (ṛ0 saṃ0 1, 3, 21, 2)"—iti nigamau| 'pastyamiti gṛhanāma| ajāditvāt (4, 1, 4) ṭāp'—iti skandasvāmī| (7) duroṇe| 'rāllāsāllā'—ityādibhojasūtre ādigrahaṇāt duroṇādayaḥ'—iti vṛttiḥ| duḥpūrvāt avaternaki ruṭi guṇaḥ| 'duroṇa iti gṛhanāma| duḥkhābhavanti dustarpāḥ (niru0 4, 5)'—iti bhāṣye duśabdapūrvasyācateḥ rakṣaṇārthasya tarpaṇārthasya ghā lyuṭi chāndasatvāt samprasāraṇam, āduguṇaśca| gṛhādayo duḥkhābhavanti dustarpā iti paryāyeṇāsyārthakathanam'—iti skandasvāmī| "juṣṭodamūnā atithiduroṇe (ṛ0 saṃ0 3, 8, 18, 5)"—"madhye niṣattoraṇvo duroṇe (ṛ0 saṃ0 1, 5, 13, 2)" iti nigamau || (8) nīlam| 'vyāḍakroḍakuhoḍādayaḥ'—iti uḍacpratyayaḥ, pratyayāderlopo guṇābhāvaśca nipātyate| nīyante'tra padārthāḥ, nayati mukhaniḥśvasanamiti vā | "ā yo mahaḥ śūraḥ sanādanīlaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 1, 17, 1)"—iti nigamaḥ | (6) duryyāḥ | 'durvīṃ hiṃsārthā (bhū0 pa0)' | 'aghnyāditvād yatpratyaye vakāralope dīrghābhāvaśca nipātyate | hiṃsanti mīnāti hi taṃ duḥkham | yadvā, duḥśabdapūrvāt yāteḥ 'ghañarthe kavidhānam (3, 3, 58, vā 2)'—iti kaḥ | 'duḥkhena prāpyante, duraḥ gṛhadvārāṇi arhantīti vā duryyā gṛhā ucyante'—ityuvaṭaḥ | "avīrahā pracarā soma duryāt (ṛ0 saṃ0 1, 6, 22, 4)"—iti nigamaḥ || (10) svasarāṇi | vyākhyātamaharnāmasu (74 pṛ0) |