Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 73.4.19

Nighaṇṭunirvacana 73.4.19

Language
Sanskrit

73.4.19

diviśabdopapadāt iṣergatyarthādicchārthādvā karaṇe kvin| dyaurgamyate prārthyate vā yābhistāḥ| "kuruṅgasya diviṣṭhiṣu (ṛ0 saṃ0 5, 7, 33, 4)" || (69) dūtaḥ| javaterdravatervārayatervā 'itanibhyāmū (u0 3, 83, 85)'—iti bāhulakāt kapratyayo dhātūnāṃ dvabhāvaśca| gacchati hi saḥ; dravate vā śaighryāt, vārayati hi svasāmarthyādibhiraparam| "stomo dūtohu vandharā (ṛ0 saṃ0 6, 2, 26, 1)" || (100) jinvati| jiviḥ prīṇātyarthaḥ bhūvādiḥ iditvānnum| "bhūmiṃ parjanyā jinvanti (ṛ0 saṃ0 2, 3, 23, 5)" || (101) amatraḥ| amātraśabdasya hrasvaḥ| mātrā parimāṇamaparimāṇo'bhyamito vā ahiṃsitaḥ| mitaśabdasya matrabhāvaḥ| mahām̐ amatro vṛjane virapśī (ṛ0 saṃ0 3, 2, 16, 4)" || (102) ṛcīṣamaḥ| 'ṛca stutau (tu0 pa0)'| ipratyayaḥ| 'kṛdikārāt (4, 1, 45 ga0 vā0)'—iti ṅīp| ṛcī stutiḥ| tayā samaḥ| adhikaguṇādhyāropeṇāpi kṛtā stutiḥ nātiricyata ityarthaḥ| "stave vajraṛcīṣamaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 7, 6, 2)" || (103) anarśarātim| arśaśabdo'ślīlavācī| rāteḥ ktini rātirdānam| aślīlaviṣayā rātirdānaṃ yasya so'rśarātiḥ pāpakadānastadviparīto'narśarātiḥ| utkṛṣṭasya dātetyarthaḥ| "anarśarātiṃ vasudāmupastuhi (ṛ0 saṃ0 6, 7, 3, 4)" || (104) anarvā| arceḥ 'anyebhyo'pi dṛśyante (3, 2, 75)'—iti vanip| nañsamāsaḥ| 'arvaṇaśrasāvanañaḥ (6, 4, 127)'—iti śatṛvadbhāvābhāvaḥ| apratyṛtaḥ apratigato'nyasmin anyamanāśritaḥ svatantra ityarthaḥ| "anarvāṇaṃ vṛṣabhaṃ mandrajihvam (ṛ0 saṃ0 2, 5, 12, 1)"| anarvāṇamapratigatamanyaṃ pratyāśritaṃ tathā aparāśritamityarthaḥ || (105) asāmi| asāmītyanavagatam| agre ca sāmiśabdapravānavagataḥ|

Linked texts (1)