Nighantu 73.4
Nighaṇṭunirvacana 73.4
- Language
- Sanskrit
73.4.1
(1) āśuśukṣaṇiḥ| śucerjvalatikarmaṇaḥ kvipi śuk dīptiḥ, kṣaṇirhiṃsārthaḥ, 'in sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 115),-itīn, sanotervā in| āśu śucā dīptyā kṣaṇitā hiṃsitā tamasāṃ sanitā sambhaktā vā pāke dāhaprakāśanādeḥ svavyāpārasya| agnirucyate| yadvā, āṅpūrvācchucerantarṇītaṇyarthāt sani āśuśukṣa iti sthite 'āṅi śuveḥ sanaḥ'—iti vihitaḥ anipratyayo bāhulakācchucerapi bhavati| 'āṅi śuceḥ—ityeva vā tatra pāṭhaḥ| āśu śocayiṣā ādīpayinnamicchā, tasyā karttā āśuśukṣaṇiḥ ādīpayiṣurityarthaḥ| "tvamagne dyubhistvamāśuśukṣaṇiḥ (ṛ0 saṃ0 2, 5, 17, 1)" || (2) āśāmyaḥ| vyākhyātaṃ diṅnāmasu (66 pṛ0)| sa eva nigamaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 8, 6, 2)||
73.4.2
(3) kāśiḥ| kāśateḥ 'in sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 114)'—itīnpratyayaḥ| prakāśyate iti kāśirmuṣṭiḥ| "yatsaṃgṛbhṇā maghavan kāśiritte (ṛ0 saṃ0 3, 2, 1, 5)" || (4) kuṇārum| kraṇateḥ śabdakarmaṇaḥ 'kraṇoruḥ'—iti bāhulakāt ārupratyayastācchīlikaḥ, cakārasya samprasāraṇaśca| śabdanaśīlaḥ kuṇāruḥ, tanmegha ucyate| "ahasta mindra sampiṇak kuṇārum (ya0 vā0 saṃ0 18, 66)" || (5) alātṛṇaḥ| alaṃśabdopapadāt tṛdehiṃsārthāt 'vīṇasthūṇavaṇabhrūṇakṣūṇatūṇatṛṇaghṛṇādayaḥ (u0 3, 13)'—iti ṇapratyayo dakāralopo guṇābhāvo'lamomakārasyākāraśca nipātyate| yadvā, luṭi dakārasya lopo guṇā bhāvaśca pṛṣodarāditvāt|| alaṃ paryāptamātardanaṃ hiṃsā yasya, vahvadakatvāt megho viśiṣyate| "alātṛṇovala indra vrajo goḥ (ṛ0 saṃ0 3, 2, 2, 5)" || (6) salalrūkam| sampūrvāllubherniṣṭhāyāṃ 'lubho vimohane (7, 2, 54)'—itīḍāgamaḥ| yadvā, sartteḥ 'maṇḍūkolūkorūkaśūkaśambūkayūkavarūkādayaḥ (u0 4, 40)'—ityūkapratyaye guṇe rapare kṛte arityasya dvivacanarephayorlatvāpattiśca nipātyate| saraṇaśīlamatyantadūraṃ naṣṭamityarthaḥ| rakṣo viśiṣyate| "ā kīvata salallūkaṃ cakartha (ṛ0 saṃ0 3, 2, 4, 2)" || (7) katpayam| kamiti sukhanāma| tasya makārasya takāraḥ payasaśca salopaḥ| kampayasaṃ sukhapayasamityarthaḥ| megho'bhidheyaḥ| "tyañciditthā katpayaṃ śayānam (ṛ0 saṃ0 4, 1, 32, 6)" || (8) visnuhaḥ| vipūrvāt sravateḥ kipi| cicidhaṃ sravantīti visuhaḥ āpaḥ| "vayā iva ruruhuḥ sapta visuhaḥ (ṛ0 sāṃ0 4, 5, 6, 6)" ||
73.4.3
vipūrvāt ruheḥ kipi vedīrgho hakārasya dhakāraśca| mūlavibhujāditvāt ke viruhāḥ satyaḥ vīrudhaḥ| vividhaṃ rohantīti oṣadhaya ucyante| "vīrudhaḥ pārayiṣṇavaḥ (ṛ0 sāṃ0 8, 5, 8, 3)" || nakṣatergatikarmaṇo vyāptikarmaṇo vā śatari nakṣat, dambhotīti dambhotervadhakarmaṇaḥ karmaṇyapi nakāralopaśchāndasaḥ, vṛddhiḥ| yuddhārthamabhigacchatāṃ vyāpnuvatāṃ ca śatrūṇāṃ hantāramityarthaḥ| "nakṣaddāmaṃ taturiṃ parvateṣṭhām (ṛ0 sāṃ0 4, 6, 13, 2)" || dīrghāyurityarthaḥ, cirasthāyī putrapautrānvita iti yāvat| krudhviti hasvanāmasu vyākhyātam (305 pṛ0)| nañpūrvam dhātoḥ sakāra upajanaḥ, dhuśabdasya dhobhāvaḥ| yadvā, nañpūrvāt karoterniṣṭhāyāmakṛtaśabdasyāskṛbhāvaḥ, dadhāterghriyatervā 'iṇo ṇit'—iti bāhulakāt usipratyayaḥ, ṇicvād yugāgamaḥ, dhakārasya dhobhāvaḥ| akṛtadāno yādṛśo na kasmaicittvayā dattapūrvaṃ ityarthaḥ| akṛtayāno ghā anuktapūrvaḥ kenacidityarthaḥ| dhanaviśeṣa ucyate| "yo askṛdhoyurajaraḥ svarvān (ṛ0 sāṃ0 4, 6, 13, 3)" || nipūrvāt 'śrathi śaithilye (bhū0 ā0)'—ityasmāt ghañ| nirgataḥ śrathaḥ śaithilyaṃ yasyāḥ sā niśrathāḥ gatiḥ, aśithilayā gatyā harantīti 'anyeṣvapi dṛśyate ( 3, 2, 101 )'—iti ḍaḥ| śrathaśabdasya śramabhāvaḥ| aśithilayā gatyā haraṇaśīlā aviśrāmaharaṇā ityarthaḥ| "niśrambhāste-janaśriyam ( ṛ0 saṃ0 4, 8, 21, 6 )"| bhāṣye śrathyaśabdaḥ śratha śabdaparyāyaḥ ( niru0 6, 3 )|| (13) vṛhaduktham | vṛhacchando vyākhyāto mahābhāṣye (308 pṛ0)| tatra hakārasya vaḥ|
73.4.4
yadvā, 'saṃścattṛpadghe hat ( u0 2, 76 )'—iti vṛdhātoratipratyaye vṛvacchando nipātyate, ukthaśabda ukthya ityatra vyākhyātaḥ (358 pṛ0)| vṛhad vaktavyaṃ vā ukthaṃ stutiryasya sa vṛhadukthaḥ, tam, stutyarhamityarthaḥ| "vṛvadukthyaṃ havāmahe ( ṛ0 saṃ0 6, 3, 2, 5 )" || (14) mṛdūdaraḥ| mṛdu udaramasya| mṛdurvā vamanavirecanayoḥ karttā udare astu ityevaṃ ya āśāsyate yajamānaiḥ sa mṛdūdaraḥ somaḥ, ādermakārasya lopaḥ| "mṛdūdareṇa sakhyā sacema ( ṛ0 saṃ0 6, 4, 12, 5 )"| somapāyinaḥ prāyaścitteṣṭau yājyaiṣā || (15) mṛdūpe| 'ard ardane' hiṃsārthaḥ| 'chandasīṇaḥ ( u0 1, 2 )'—iti bāhulakāduṇ dhātorṛdādeśaḥ, mṛduśabdopapade paterantarṇītaṇyarthāt 'anyeṣvapi dṛśyate (2, 2, 101)'—iti ḍaḥ, 'anyeṣāmapi dṛśyate ( 6, 3, 137 )'—iti dīrghaḥ| bāhuviśeṣaṇametat| śatrūṇāmardanena pātayitārau| "mṛdūpe cidvadūvṛdhā ( ṛ0 saṃ0 6, 5, 30, 6 )" || (16) pulukāmaḥ| pururvahukāmo yasya saḥ| kapilakāditvāllatvam| "pulukāmo hi martyaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 4, 22, 5)" || (17) asinvatī| 'ṣiñ vandhane (svā0 u0)'| anekārthatvāddhātūnāmatra saṅkṣādanārthaḥ| laṭaḥ śatari śnuḥ| 'ugitaśca (4, 1, 6)'—iti ṅīp, pūrvasavarṇadīrghaḥ| asaṅkṣādantyācityarthaḥ| hanū viśeṣyate| "asinvatī vapsatī bhūryantaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 3, 14, 1)" || (18) kapanā| 'kapi calane (bhū0 ā0)'—ityasmāt 'yuc bahulam (u0 4, 74)'—iti yuci bāhulakādāgamānityatvānnum na kriyate| ghuṇāḥ krimaya ucyante| "moṣathā vṛkṣakṛpaneva vedhasaḥ (ṛ0 saṃ0 4, 3, 15, 1)" || (19) bhāṛjīkaḥ| ṛjukā akuṭilā apratihatā prasiddhā bhā dīptiryasya sa ṛjukabhāḥ san bhāṛjīkaḥ| agnirucyate|
73.4.5
"dhūmaketuḥ samidhā bhāṛjīkaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 6, 11, 2)" || (20) hujānāḥ| vyākhyātaṃ nadīnāmasu (151 pṛ0)| sa nigamaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 2, 37, 1)|| (21) jūrṇiḥ| vyākhyātaṃ krodhanāmasu (246 pṛ0)| atra senābhidheyā| "kṣiprā jūrṇirnaṃ vakṣati (ṛ0 saṃ0 2, 1, 17, 3)" | (22) omanā| avanaśabdasyākāravakārayorokāramakārau vibhakterākāraḥ| avanāya avanena vā| "parighraṃsamomanā vāṃḥ vayogāt (ṛ0 saṃ0 5, 5, 16, 4)" || (23) upalaprakṣiṇī| upalaśabdopapadāt kṣiṇoteḥ kṣipatercā 'supyajātau (3, 2, 78)'—iti ṇinipratyaye vyatyayena ṭilopaḥ| upaleṣu ṛkṣaṇeṣu cālukāsu yavān kṣiṇoti hinasti bhṛñjatītyarthaḥ, upaleṣu yavān prakṣipati cūrṇayatītyarthaḥ| saktukārikābhidheyā| "upalaprakṣiṇī nanā ( ṛ0 saṃ0 7, 5, 25, 3 )" || (24) upasi| upasthaśabdasya| "āsīna ūrdhve mupasi kṣiṇāti ( ṛ0 saṃ0 7, 7, 17, 3 )" || (25) prakalavit| prakarṇena kalāḥ mānonmānapratimānādiviṣayāḥ prakṛṣṭāśvagaṇitaratnaparīkṣādikā ved vijānāti| 'satsūddhiṣa ( 3, 2, 61 )'—ityādinā kipi 'ḍyāpoḥ sañjñācchandasorbahulam ( 6, 3, 63 )'—iti hrasvaḥ| prakalavid vaṇig bhavati| "durmitrāsaḥ prakalavinmimānāḥ (ṛ0 saṃ0 5, 2, 26, 5)" || (26) abhyardhayajvā| 'ṛdhu vṛddhau ( di0 pa0 )'| ṇijantāt pacādyaci ṇilope abhyardha, yajerdānārthāt 'suyajorvanip ( 3, 2, 103 )' arhānapi rasān abhyardhayan marudbhyo dadāti dhanaṃ vā stotṛbhyo yo dadāti saḥ| pūṣā viśeṣyate| "siṣakti pūṣā abhyardhayajvā ( ṛ0 saṃ0 4, 8, 8, 5 )" || (27) īśe| 'īśa aiśvarye ( adā0 ā0 )'| 'thāsaḥ se ( 3, 4, 80 )'| vyatyayena īśase na bhavati|
73.4.6
"īśe hi vasya ubhayasya rājan ( ṛ0 saṃ0 4, 6, 8, 5 )" || (28) kṣoṇasya| 'kṣi nivāsagatyoḥ (tu0 pa0)'| 'kṛtyalyuṭo bahulam ( 3, 3, 113 )'—iti karttari lyuṭ| kṣaṃyaṇasyetyatra yakārasyokāre 'ādguṇaḥ ( 6, 1, 87 )' | nivasiturityarthaḥ | "mahaḥ kṣoṇasyaśvinā kaṇvāya ( ṛ0 saṃ0 1, 8, 14, 3 )" || (26) asme | asmadaḥ | jasādīnāṃ śe pragṛhyaṃ, lubeva ṭeḥ | jasādiṣu suvanteṣu krameṇodāharaṇāni,—"asme te vandhuḥ ( ya0 vā0 saṃ0 4, 22 )" "asme yātaṃ nāsatyā sajoṣāḥ ( ṛ0 saṃ0 1, 8, 16, 6 )" "asme samānebhirvṛṣabha pauṃsyebhiḥ ( ṛ0 saṃ0 2, 3, 25, 2 )" "asme prayandhi maghavannṛjīṣin ( ṛ0 saṃ0 3, 2, 20, 5 )" "asme ārācciddveṣaḥ sanutaryuyotu ( ṛ0 saṃ0 4, 7, 32, 3 )" "ūrdhva iva pratthe kāmo asme ( ṛ0 saṃ0 3, 2, 4, 4 )" "asme dhatta vasavo vasūni ( ya0 vā0 saṃ0 8, 18 )" || (30) pāthaḥ | pathateḥ panyatervā gatyarthādasuni dhātūnāṃ pātha ityayamādeśaḥ | pathyate gamyate pakṣyādibhirantarikṣacāsibhirvā pāthaḥ | antarikṣam | "śyeno na dīyantanveti pāthaḥ ( ṛ0 saṃ0 5, 5, 5, 5 )" | udakamapi pāthaḥ | 'pivatesthudca'—ityusun | pīyate hyadakam | anne pivatirabhyavahārārthaḥ | "ācaṣṭa āsāṃ pātho nadīnām ( ṛ0 saṃ0 5, 3, 25, 5 )"—ityudakasya | "devānāṃ pātha upa pravidvān ( ṛ0 saṃ0 8, 2, 22, 4 )"—ityannasya || (3) savīmani | 'su prasavaiśvaryayoḥ' ( bhū0 pa0 ) | 'habh-dhūsustṛśūbhya imanic ( u0 4, 143 )'—iti imanic | prasavaśabdasya eva varṇavyatyayādinā | prasave'bhyanujñāne | "devasya vayaṃ savituḥ savīmani ( ṛ0 saṃ0 5, 1, 15, 2 )" ||
73.4.7
prathaterasun| sarvataḥśabdasya sabhāvaḥ| sarvataḥ pṛthuḥ| "tvamagne saprathā asi (ṛ0 saṃ0 4, 1, 5, 4)" || viderathak (u0 3, 112)| vedanāni vijñānānītyarthaḥ| "vidathāni pracodayan (ṛ0 saṃ0 3, 1, 26, 2)" || 'śriñ sevāyām (bhū0 ā0)'| śatarie śapi guṇe prāpte vyatyayena vṛddhiḥ| samāśrayantaḥ| yadvā, bhūte lyuṭ| samāśritāḥ| "śrāyanta ica sūryam (ṛ0 saṃ0 6, 7, 3, 3)" || āṅpūrvāt śrayateḥ śrṛṇotervā 'kvibvacipracchi (3, 2, 168 vā0 1)'—ityatra 'prāk pratyayanirdeśādiṣṭasiddhiḥ (bhā0)'—ityukke kvipi prakṛteḥ śīrādeśaḥ| yadvā; etayorarthe varttamānāt śrṛṇāteḥ kvipi śīraśabde nirvāhaḥ| āṅ īṣadarthadyotakaḥ āśrayaṇāt homārthasya somasya śrapaṇaṃ dadhyucyate| "indrāya gāva āśiram (ṛ0 saṃ0 6, 5, 6, 1)"| 'āṅaḥ śāsu icchāyām' ityasmāt kvipi| "sā me satyāśīrdevān gamyāt" raiphāntasakārāntayorapi sādhāraṇaṃ pāṭhaḥ samāmnāye || jigarttinairuktadhāturnigaraṇārtho vā grahaṇārtho vā| laṅi, sipi, itaśca lope, 'rātsasya (8, 1, 24)'—iti salopaḥ, raiphasya visarjanīyaḥ| avagirati, gṛhṇāti vā| bhakṣayatītyarthaḥ| "ādiddhrasiṣṭa oṣadhīrajīgaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 12, 2)" || 'muha vaicittye (di0 pa0)'| niṣṭhāyām utvam, ṣaṭutvaḍhalopadīrghāḥ, ḍhakārasya raiphaḥ, nañpūrvaḥ sammuddhau
73.4.8
amūra| amūḍhetyarthaḥ| “mūrā amūra na vayaṃ cikitavaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 5, 32, 4)” || (38) śaśamānaḥ| vyākhyāto'rcatikarmasu (338 pṛ0)| sa nigamaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 2, 21, 2)|| (39) devodevācyā kṛpā| devaśabdopapadāt arcateḥ 'arhatvig (3, 2, 56)'—ityādinā kvin, 'aniditām (6, 4, 24)'—iti nalopaḥ 'acaḥ (6, 4, 138)'—ityakāralopaḥ, (6, 3, 138)'—iti dīrghe 'arcateścopasaṅkhyānam (4; 1, 6, vā0)'—iti ṅīpi 'viṣvagdevayośca ṭeraḍyaḍ ca tāvapratyaye (6, 3, 62)' na bhavati, 'kṛpū sāmarthye (bhū0 ā0)' kvipi| devān prati gatayā stutyetyarthaḥ| “devodevācyā kṛpā (ṛ0 saṃ0 2, 1, 12, 1)” || (40) vijāmātuḥ| dhanādanye kulīnatvādayo vigatā jāmātṛguṇā yasmāt, so'yamaprāptaguṇo vijāmātā kanyāpatirucyate| tataḥ pañcamī| “vijāmāturuta ghā ghā syālāt (ṛ0 saṃ0 1, 7, 28, 2)” || (41) omāsaḥ| avateḥ pālanārthasya tarpaṇārthasya vā kartari karmaṇi vā 'avisivisiśuṣibhyaḥ kit (u0 1, 141)'—iti manpratyaye 'jvaratvara (6, 4, 20)'—ityādinā ūṭhi ūmāsa iti prāpte vyatyayena guṇaḥ| jas| 'ājjaserasuk (7, 1, 50)'| rakṣitārastarpayitārastarpaṇīyāḥ| “omāsaścarṣaṇī dhṛtaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 1, 6, 1)” || sunotermaninpratyayaḥ| ami somānam| sotāram| abhiṣotāraṃ somānām| "somānaṃ svaraṇam (ṛ0 śaṃ0 1, 1, 34, 1)" || anavayavaśabdasyānavāya-bhāvaḥ| anavayavaṃ sakalamityarthaḥ| kimidānīṃ kasya kiściditi carati, kimidaṃ varttata iti vā carati| sādhujanavairī sadā viruddha-buddhiḥ piśuno'bhidheyaḥ| kimidaṃśabdasya vākyasya vā kimīdina-bhāvaḥ| "dveṣo dhattamanavāyaṃ kimīdine (ṛ0 saṃ0 5, 7, 5, 2)" ||
73.4.9
amā sahārthāvyayam| tasya matupi hasvaḥ sasahāyaḥ| yadvā, 'ama roge (cu0 pa0)'| 'puṃsi sañjñāyāṃ ghaḥ (3, 3, 118)'| amo rogaḥ karttavyaḥ śatrūṇāṃ, rogaistadvān, dasyūnāṃ rogabhūta ityarthaḥ| ātmaśabdasya vā amabhāvaḥ| yatnavān 'ātmā jīṃve yatne kalau manau cātapi—iti nighaṇṭuḥ| "yāhi rāje vāmavām̐ ime na (ṛ0 saṃ0 3, 4, 23, 1)" || 'ama roge (cu0 pa0)'| 'amerīvaḥ'—iti īcapratyayaḥ| ṭāp| amīvā rogaḥ hiṃsitā vā| yadvā, 'śevayahujihvāgrīvāpvāmīvā (u0 1, 152)'—iti vanapratyayānto nipātyate| "yaste garbhamamīvā (ṛ0 saṃ0 8, 8, 20, 2)" || durmatiprāpakaṃ kāraṇabhūtam| 'pāpakaṃ karma duritamucyate'| "atikrāmanto duritāni viśvā (niru0 6, 12)"| duḥśabdo'tra durgatau varttate| 'iṇaśivaghṛṣibhyaḥ kaḥ' iti bāhulakāt karaṇe kaḥ| durgatirgamyate yena tat duritam || apapūrvāt veñdhātorantarṇītaṇyarthāt 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)'—iti ḍapratyaye apetyasyāntyalopaśchāndasaḥ | ṭāp | apavayati apagamayati sukhaṃ prāṇāṃścetyarthaḥ | 'śevayahvajihvāgrīvāpvāmīvā (u0 1, 152)'—iti vanpratyaye veño lopo'paśabdasyāntalopaśca nipātyate | vyādhirvā bhayaṃ vā apvā | "gṛhāṇāṅgānyapve pare hi (ṛ0 saṃ0 8, 5, 23, 6,)" || amāśabd ātmavacanaḥ | ātmamayī tatirmatirvā amatiḥ | tanyata iti tatirdīptiḥ | matirapi prakāśarūpatvād dīptiḥ | ātmaprakāśamayī tatirmatirvā amatiḥ dīptirabhidheyā | amātaśabdasya ātmamatiśabdasya vā amatibhāvaḥ | sacitṛviśeṣaṇatvādātmaprakāśamayī tatirmatirvā 3 2u 3 2 3 1 2u 3 amatirityupapadyate | "ūrdhvā yasyā matirbhā adidyutat (sāma0 cha0 ā0 5, 2,3, 8)" ||
73.4.10
aśnoteḥ 'hukṛṣikarṣivarṣimuṣiśāsucyaśiśyābhyaḥ ktin' | 'kṛdikārādaktinaḥ (4, 1, 45, ga0 vā0)'—ityatra striyāṃ vihitasya grahaṇāt vikalpo ṅīṣ | śru aṣṭi vyāptiratra śruṣṭī | puruśabdo bahunāma | dhīriti karmanāma, prajñānāma vā | bahukarmā bahuprajño vā purudhiḥ san purandhiḥ | purāpi dāryatīti vā purandhiḥ | 'veño ṅit—iti bāhulakāt ṅidinupratyayaḥ, dakārasya dhakāraḥ, nakāra upajanaḥ | bhṛgo varuṇa indraśca purandhiḥ | "śruṣṭī bhagaṃ nāmatyā purandhim (ṛ0 saṃ0 5, 4, ī, 4)"| śruṣṭīśabdaḥ sukhasyābhidhāyako dhānyaśalākāyāśca| "śruṣṭīvarībhūta nāsmabhyamāpaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 7, 26, 1)"—iti sukhasyābhidhāyakaḥ| "śruṣṭī saharā asahyāḥ"—iti dhānyaśalākāyāḥ || (52) ruśat| 'ruca dīptau (bhū0 ā0)'| 'saṃścattṛmpadvehat (u0 2, 76)'—iti atipratyayo guṇābhāvaśca cakārasya śakāraśca nipātyate| rocate ruśat varṇaviśeṣo jvalanāvirbhūtaprakāśarūpo'bhidhīyate| yadvā, ruśorhiṃsārthāttudādeḥ rocatyarthe vartamānācchatari| "samiddhasya ruśaddarśi pājaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 8, 12, 2)"|| (53) riśādasaḥ| 'riśa hiṃsāyām' tudādiḥ| antarṇītaṇyarthaḥ| laṭaḥ śatari chāndaso dīrghaḥ| asyatervic| riśatāṃ śatrūṇāṃ vā asitāraḥ kṣettāraḥ nāśayitāra ityarthaḥ| "asti hi vaḥ sajātyaṃ riśādasaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 2, 32, 5)"|| (54) sudatraḥ| supūrvāt dadāteḥ ṣṭran, ṣṭrani bāhulakāt hrasvatvam| sudānaḥ| "tvaṣṭā sudatro vidadhātu rāyaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 3, 27, 2)"|| (55) suvidatraḥ| supūrvāt 'vid jñāne (adā0 pa0)'—ityasmāt 'amiyajivadhipatikalinakṣibhyo'tran'—iti bāhulakādatranapratyayo guṇābhāvaśca| suvidyata ityarthaḥ|
73.4.11
"āgneyābhiḥ suvidatre bhirarvāṅ (ṛ0 saṃ0 7, 6, 18, 3)"|| (56) ānuṣak| anupūrvāt 'paśca saṅge (bhū0 pa0)'—ityasmāt kvipa 'aniditām (6, 4, 24)'—iti nalopaḥ, anorakārasya dīrghaśchāndasaḥ| anupavaktamuparyupari lagnamityarthaḥ| "stṛṇanti barhirānuṣak (ṛ0 saṃ0 6, 3, 42, 2)" || tūrṇaśabdopapadāt vanoteḥ 'in sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 114)'—itīn| tūrṇaṃ vanoti sambhajate| tūrṇavaniḥ| "sa turvaṇirmahām̐ areṇu pauṃsye (ṛ0 saṃ0 1, 4, 21, 3)" || gīḥśabdopapadāt vanoteryantādasuni canerghaṭāditvena mitsañjñakatvāt hasvatvam| gīrvaṇa iti prāpte dīrghābhāvaśchāndasaḥ| nighaṇṭukārapaṭhitagīrvāṇaśabdena samānārthaḥ| ato devo'bhidhyeyaḥ| stoturabhimatapradānādātmānaṃ stotṛbhiḥ sambhājayati| bhāṣye tu (niru0 6, 14) 'gīrbhirenaṃ vanayanti'—ityarthanirvacanamiti skandasvāmī| śrīnivāsastu svārthe ṇic| gīrbhirenaṃ vanayanti| "juṣṭaḥ" girvaṇase bṛhat (ṛ0 saṃ0 6, 6, 12, 7)" || asuśabdapūrvasya suśabdapūrvasya ca 'īra gatau (adā0 ā0)'—ityasya niṣṭhāyāṃ chāndasatvādiḍabhāve īkārasya pūrvasavarṇe pūrvatra dīrghaśchāndasatvāt| saptamyekavacanam| asuḥ prāṇaḥ| prāṇaśca vātaḥ| vātasamīritā marudādayo hi sevyāḥ| sūrte iti rajasītyasya viśeṣaṇam| susamīrite suṣṭhuḥ prerite vistīrṇe rajasi antarikṣaloke'pītyarthaḥ| asūrte sūrte rajasi niṣatte (ṛ0 saṃ0 3, 1, 7, 4)" ||
73.4.12
māśabdadvitīyaikavacana upapade aśnuteḥ kip jhakāralope māśabdasya idado draṣṭavyo'kāropajanena ca bhāvyam| āyudhākhyā śaktirabhidheyā kṣiptā satī māṃ prati iva gatā| yadvā, abhipūrvādañcateḥ kvini abhyak satī bhakārasya makārāpattyā abhyak| śatrūn pratyabhigatā| yadvā, amāśabdaḥ sahārthe nipātaḥ| amāk satī abhyak sahabhūtā| "abhyak sā taṃ indra ṛṣṭirasme (ṛ0 saṃ0 2, 4, 8, 3)" || (61) yādṛśiman| yādṛśo ityarthaḥ "yādṛśiman dhāyitamapa-syāyāvidat (ṛ0 saṃ0 4, 2, 24, 3)" || (62) jārayāyi| unnaviśeṣaṇam| tena vyatyayena napuṃsakatvāvagamaḥ| tataścedaṃ nākhyātam| jāra ityasya ghā dhāto-revambhūtasyākhyātasyāsambhavāt| nighātaprasaṅgaśca| anye tu janerapatyābhigatamākhyātametaditi gamyate| tataśca jārayāyi ajāyatetyavagamaḥ ityuktvā mantravyākhyāne nighātaprasaṅgasya bhinnavākyatvena vākyāditvādudāttapratipādanena parihatatvād| ajāyatetyeva skandasvāmino'pyavagamaḥ| unnaviśeṣaṇavādināṃ jāraścāsau yāyīti jārayāyi| gavāṃ yauvanasya jarayitṛtvājjāratvam gavāmabhigamanād yāyitvam| "unnaḥ piteva jārayāyi yajñaiḥ (ṛ0 saṃ0 4, 5, 14, 4)" || (63) agriyā| agraśabdopapadāt yāteḥ 'geheḥ kaḥ (3, 1, 144)'—iti vāhulakāt kaḥ| yākārasyekāraḥ| tṛtīyaikavacanasyākāraḥ| yadvā, agramarhati 'chandasi ca (5, 1, 67)'—iti yapratyaye ikāra upajanaḥ| arhārtho vā ghani ghasya iyādeśo vibhakterākāraḥ| agrāhā| yadvā, agrā pacāgriyā| agrabhūtāgryā| "viśve agriyota vājāḥ (ṛ0 saṃ0 3, 7, 3, 3)"||
73.4.13
| (65) pacatā| pacaterlyuṭ 'kṛtyalyuṭo bahulam (3, 3, 113)'—iti karmaṇi lyuṭi pacyata iti pacanam| vacanaśabdasya vakāralopenānte sakāropajanena canaḥ| annam| yadvā, vacerasuni bāhulakāt no'ntādeśaḥ| pacateḥ 'hṛṅśiya-jipacivacyami' 'bhūte'pi dṛśyante (3, 3, 2)'—iti vacanāt bhūte draṣṭavyaḥ| vibhakterākāraḥ| pakvaḥ pakvau pakvā iti vāvagamaḥ| padāntasya bahulamasamarthyādu viśeṣaniścayaḥ| "cano dadhiṣva pacatota somam (ṛ0 saṃ0 8, 6, 21, 3)"—iti bahuvacanasya| "tammedastaḥ prati pacatāgrabhīṣṭām (niru0 6, 16)"—iti dvivacanasya| "purolā agne pacataḥ (ṛ0 saṃ0 3, 1, 31, 2)"—ityekavacanasya || | śucaṃ dīptiṃ tāpaṃ vā rudhatyaḥ| 'anyebhyo'pi dṛśyante (3, 2, 75)'—iti kip| śugrudhaḥ śurudhaḥ| "ṛtasya hi śurudhaḥ santi pūrvīḥ (ṛ0 saṃ0 3, 6, 10, 3)" || | 'māṅ māne (adā0 pa0)'| niṣṭhā kaḥ| 'dyatisyatimāsthām (7, 4, 40)'—itīttvam| mitaḥ paricchinnaḥ| na mitaḥ amitaḥ sannaminaḥ aparimāṇa ityarthaḥ, aparigaṇitakālo vā| yadvā, minotervadhakarmaṇaḥ 'iṇsiñjidīṅudhyavibhyo nak (u0 3, 2)'—iti bāhulakānnak| nañsamāsaḥ| aminaḥ ahiṃsitaḥ kenacit| yadvā, ka eva pratyayaḥ| amito'bhyamito vā san aminaḥ| "uta divabarhā aminaḥ sahobhiḥ (ṛ0 saṃ0 4, 6, 7, 1)" || (68) jañjhatī| jañjhatīrāpo bhavanti śabdakāriṇya iti| jas| pūrvasavarṇaḥ| "maruto jañjhatīrica (ṛ0 saṃ0 4, 3, 6, 6)" || (66) apratiṣkutaḥ| 'skuñ āpravaṇe (svā0 u0)'| āpravaṇamāgamanam| skavatergatyarthādvā niṣṭhā| apopadeśatvād vyatyayena ṣatvam| anyenāpratigataḥ apratiṣkutaḥ| yuddhe anyenāpratihatapūrve ityarthaḥ apratiskhalitapūrvo vā|
73.4.14
atra pakṣe skhalitaśabdasya ṣkutabhāvaḥ| "asmabhyamapratiṣkutaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 1, 14, 1)" || (70) śāśadānaḥ| 'śatṛ śātane (bhū0 pa0)'| asmād yaṅlugantād vyatyayena śānac| punaḥ punarasurāṃstatupurāṇi vā śātayantaḥ "prastvāṃ matimatiracchāśadānaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 3, 3, 3)" || (71) srapraḥ| śipre ityatra (362 pṛ0) sṛpraśabdo vyākhyātaḥ| "sṛprakaratnamataye (ṛ0 saṃ0 6, 3, 2, 5)"| sṛprau karatnau bāhū yasya homena tarpaṇāya pālanāya vātmanaḥ sarpistailamapi srapram sarpaṇāt| nigamaḥ paryeṣyaḥ || (72) suśipraḥ| śipre vyākhyāte (362 pṛ0)| śobhanatva-viśiṣṭatvamatra viśeṣaḥ| suhanuḥ sunāso vā suśipraḥ| "vāje suśipra gomati (ṛ0 saṃ0 6, 2, 2, 3)"| kacicchipraśabdena śirastrāṇamucyate| śiprāḥ śīrṣasu vitatatā hiraṇyayīriti suśipraḥ suśirastrāṇa ityarthaḥ sambhavati || (73) raṃsa| ramatervic| saptamībahuvacanam| ramaṇī-yeṣvityarthaḥ| ramaṇīyaśabdasya rambhāvaḥ| "sa citreṇa cikite raṃsu bhāsā (ṛ0 saṃ0 2, 4 24, 5)" || (74) dvivarhāḥ| dviśabde saptamyante upapade 'vṛhu vṛddhau (bhū0 pa0)'—ityasmādasun| dvayoḥ sthānayorvīryyeṇa parivṛḍhaḥ indraḥ| na hyantarikṣe vīryyeṇāparivṛddha śaknoti varṣituṃ nāpi divi ādityādrasān parigṛhītuṃ divaḥ sarvadevatāsādhāraṇatvāt devarājatvena ca prasiddhiritihāseṣu dvivarhā ucyate| "uta dvivarhā aminaḥ sahobhiḥ (ṛ0 saṃ0 4, 6, 7, 1)" || (75) akraḥ| āṅpūrvāt krameḥ 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)'—iti ṅaḥ, āṅo hrasvatvam| ākrāmati sarvamityakramākāśamākramyate vā| "akro na vabhriḥ samithe mahīnām (ṛ0 saṃ0 2, 8, 15, 2)" || (76) urāṇaḥ|
73.4.15
uru kurvāṇa iti prāpte kacarṇādilopā-dinā vākyārthaḥ| urāṇa iti padavacanam| "dūta īyase pradiva urāṇaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 5, 7, 3)"| svalpamapi haviḥ uru bahu kurvāṇaḥ| tathāca śrutiḥ| "yadvai devo joṣata havistata himotuṃ varddhate atho'yamaparimitaḥ" – iti || (77) stiyānām| styāyateḥ sadanārthāt 'anyebhyo'pi dṛśyante (3, 2, 75)'—iti vic| dṛśigrahaṇasya prayogānu-saraṇārthatvānnirupapadādapi bhavati| ikāra upajanaḥ| ṣaṣṭhī-bahuvacanam| himabhāvena saṃhatā āpa ucyante| "vṛṣā sindhū
73.4.16
nāṃ vṛṣabhaḥ stiyānām (ṛ0 saṃ0 4, 7, 20, 1)" || (78) stipāḥ| stiyāḥ pātīti vic| stiyāpāḥ san stipāḥ| yadvā, upasthitapāḥ san anekavarṇalopādinā stipāḥ| agnirucyate| sa hyāhutidvāreṇa pālayitā, annabhāvaupagamanena copasthitānāṃ kartavyatayā jyotiṣṭomādīnām| "sa naḥ stipā uta bhavā tanūpāḥ (ṛ0 saṃ0 8, 2, 16, 4)" || (79) javāru| javamadgirjaramadgirgaravadgirvā raśmibhiryadārohati tadādityamaṇḍalamucyate| javamajjaramadgaramacchvadānāṃ javabhāvaḥ, āṅpūrvādruheśca ḍpratyayo nipātyate| "agre rupa ārupitaṃ javāru (ṛ0 saṃ0 3, 5, 2, 2)" || (80) jarūtham| gṛṇāteḥ stutikarmaṇo jaratervārcatikarmaṇaḥ jṛ vṛñjo rūthan'—iti bhāve karaṇe vā rūthan| vāhulakād gakārasya jakāraḥ| stavanaṃ stūyate'neneti vā jarūthaṃ stotram| "jarūthaṃ hanyakṣi rāye purandhim (ṛ0 saṃ0 5, 2, 12, 6)" || (81) kuliśaḥ| vajranāmasu vyākhyātam (267 pṛ0)| saḥ nigamaḥ (ṛ0 saṃ 1, 2, 36, 5)|| (82) tuñjaḥ| tuñjaterdānakarmaṇo bhāve ghañ| dānamityarthaḥ| "tuñje tuñje ya uttare (ṛ0 saṃ0 1, 1, 14, 2)"| vajro'pi tuñja statraiva vyākhyātaḥ|| (83) barhaṇā| bṛhervṛddhyarthasya 'kṛtyalyuṭo bahulam (3, 3, 113)'—iti bhūte kartari lyuṭ| parivṛḍhaḥ| hiṃsākarmaṇo
73.4.17
ghā bhāve| hiṃsā varhaṇā| tṛtīyaikavacanasthāne ṅādeśaḥ| "vṛhakṣvā asuro varhaṇā kṛtaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 4, 17, 3)" || (84) tatanuṣṭim| 'tanimṛṅbhyāṃ kica (u0 3, 85)'— iti tanoteḥ tanpratyayaḥ, nuderniṣṭhāyāṃ nunn nuṣṭibhāvaḥ| yadvā, tataśabdasya tatanabhāvaḥ, vaśorvāḥ bāhulakāt kartari kkici samprasāraṇe uṣṭiḥ| taddharmasantānādagnihotrādeḥ karmaṇo nunnaḥ preritaḥ tatanaṃ bhogasantānaṃ vaṣṭi tatanuṣṭiḥ, nalopābhāvaḥ| tatanuṣṭim| "apāpa śakrastatanuṣṭimūhati (ṛ0 saṃ0 4, 2, 3, 3)" || (85) ilīviśaḥ| ilāśabd ukhāśabdaparyāyaḥ| ilā annam, atrānnahetubhūte udake varttate| bile darai śete iti 'adhikaraṇe śeteḥ (3, 2, 15)'—ityac| ilāvile śayo yasya| nipātaśchāndasaḥ| megha ucyate| ilāvilaśayaḥ san ilīviśaḥ| "nyāvidhyadilīviśasya dṛvvhā (ṛ0 saṃ0 1, 3, 3, 2)" || (86) kiyedhāḥ| kiyacchabde kramamāṇaśabde vopapade dadhātervic| kiyadarthaṃ vijñāyamānaparimāṇaṃ svavalaṃ dhārayati; kramamāṇaṃ vābhimukhaṃ paravalaṃ dhārayati niruṇaddhīti| kiyadvā kramamāṇadhā vā san kiyedhāḥ| indraviśeṣaḥ| "vṛtrāya vajramīśānaḥ kiyedhāḥ (ṛ0 saṃ0 1, 4, 26, 2)" || (87) bhūmiḥ| 'bhrameḥ samprasāraṇaśca (u0 4, 117)'— itīnpratyayaḥ| agnirucyate| bhramitā| svayaṃ triṣvapi lokeḥ ṣvapratihatagatirityarthaḥ| antarṇītaṇyartho vā bhramiḥ| bhrāmayitā| "bhūmirasyṛṣikṛnmartyānām (ṛ0 saṃ0 1, 2, 35, 1)" || (88) vipṣitaḥ| ciprātaśabdasya cipṣitabhāvaḥ| yadvā, viṣeryāptyarthāt k, ikārapakārāvupajanau| vistīrṇa ityarthaḥ| "pāraṃ no asya cipṣitasya parṣan (ṛ0 saṃ0 5, 5, 2, 1)" || (86) turīpam| tūrṇaṃ vyāptuṃ śīlamasya ṇiniḥ|
73.4.18
turṇāpi sat turīpam| udakamabhidheyam| "tanna sturopamadbhutam (ṛ0 saṃ0 2, 2, 11, 4)" || (60) rāspinaḥ| rapatervā rasatervā karmaṇi bhāve vā ghañ| rāpo rāso vā śabdā yasya tadyāpi rāsi vā sat sakārapakāropajanena rāspiśabdo bahūdakaṃ stotraṃ vocyate| tadsyāstītyarthe āditvādac prakṛtibhāvaśca draṣṭavyaḥ| daṇḍimatī śāleti yathā| ataśca śabdavadudakaṃ tadvānmegho'bhidheyaḥ| uccāryamāṇena stotreṇa stotā vā| "pramātarā rāspinasyāyoḥ (ṛ0 saṃ0 2, 1, 1, 4)" || (61) ṛñjatiḥ| dhātunirdeśāt 'ṛjī bharjane' bhūvādiranna prasādhanakarmaviṣayasya samokaraṇaṃ pralāghanamātmasāt karaṇaṃ tadasyetyarthaḥ| "yajiṣṭhamṛñjase girā (ṛ0 saṃ0 3, 5, 8, 1)" || (62) ṛjunītī| "ṛjunīto no varuṇaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 6, 17, 1)" || (63) pratadvasū| prāṇavasunau| pakāralopahrasvatvatakāropajanaiḥ pratadvasū| harī viśeṣyau| "harī indra pratadvasū abhiṣvara (ṛ0 saṃ0 6, 1, 12, 2)" || (64) hinota| 'hi gatau (svā0 pa0)'| loṭi thasya taḥ 'chandasyubhayathā (3, 4, 117)'—ityārddhadhātukatvāt ḍitvābhāve guṇaḥ prahiṇutyerthaḥ| "hinotā no adhvaraṃ devayajyā (ṛ0 saṃ0 7, 7, 26, 1)" || (65) coṣkūyamāṇaḥ| (66) coṣkūyate| 'ṣkuñ āpravaṇe (srā0 u0)' iha dānārthaḥ, kacid vyudasanārthaśca| yatra pūrvatra laṭ śānac, uttaratra vyatyayena patvam| "coṣkūyamāṇa indra bhūrivāmam (ṛ0 saṃ0 1, 3, 1, 3)| atyarthaṃ dadityarthaḥ| "coṣkūyate viśa indro manuṣyān (ṛ0 saṃ0 4, 7, 33, 1)"| atyarthaṃ vyudasyati || (67) sumata| svayamityarthe varttamāno nipātaḥ| "upaprāgāt sumanme dhāyi manma (ṛ0 saṃ0 2, 3, 8, 2)" || (68) diviṣṭhiṣu|
73.4.19
diviśabdopapadāt iṣergatyarthādicchārthādvā karaṇe kvin| dyaurgamyate prārthyate vā yābhistāḥ| "kuruṅgasya diviṣṭhiṣu (ṛ0 saṃ0 5, 7, 33, 4)" || (69) dūtaḥ| javaterdravatervārayatervā 'itanibhyāmū (u0 3, 83, 85)'—iti bāhulakāt kapratyayo dhātūnāṃ dvabhāvaśca| gacchati hi saḥ; dravate vā śaighryāt, vārayati hi svasāmarthyādibhiraparam| "stomo dūtohu vandharā (ṛ0 saṃ0 6, 2, 26, 1)" || (100) jinvati| jiviḥ prīṇātyarthaḥ bhūvādiḥ iditvānnum| "bhūmiṃ parjanyā jinvanti (ṛ0 saṃ0 2, 3, 23, 5)" || (101) amatraḥ| amātraśabdasya hrasvaḥ| mātrā parimāṇamaparimāṇo'bhyamito vā ahiṃsitaḥ| mitaśabdasya matrabhāvaḥ| mahām̐ amatro vṛjane virapśī (ṛ0 saṃ0 3, 2, 16, 4)" || (102) ṛcīṣamaḥ| 'ṛca stutau (tu0 pa0)'| ipratyayaḥ| 'kṛdikārāt (4, 1, 45 ga0 vā0)'—iti ṅīp| ṛcī stutiḥ| tayā samaḥ| adhikaguṇādhyāropeṇāpi kṛtā stutiḥ nātiricyata ityarthaḥ| "stave vajraṛcīṣamaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 7, 6, 2)" || (103) anarśarātim| arśaśabdo'ślīlavācī| rāteḥ ktini rātirdānam| aślīlaviṣayā rātirdānaṃ yasya so'rśarātiḥ pāpakadānastadviparīto'narśarātiḥ| utkṛṣṭasya dātetyarthaḥ| "anarśarātiṃ vasudāmupastuhi (ṛ0 saṃ0 6, 7, 3, 4)" || (104) anarvā| arceḥ 'anyebhyo'pi dṛśyante (3, 2, 75)'—iti vanip| nañsamāsaḥ| 'arvaṇaśrasāvanañaḥ (6, 4, 127)'—iti śatṛvadbhāvābhāvaḥ| apratyṛtaḥ apratigato'nyasmin anyamanāśritaḥ svatantra ityarthaḥ| "anarvāṇaṃ vṛṣabhaṃ mandrajihvam (ṛ0 saṃ0 2, 5, 12, 1)"| anarvāṇamapratigatamanyaṃ pratyāśritaṃ tathā aparāśritamityarthaḥ || (105) asāmi| asāmītyanavagatam| agre ca sāmiśabdapravānavagataḥ|
73.4.20
yata āha—'sāmi pratiṣiddham asāmi (niru0 6, 23)'—iti| sāmi kasmāt| syateḥ samāptyarthasyeti kecit| tena sāmi samāptaṃ cocyate| tasya nañpratiṣedhaḥ| tataśca asāmi asamāptamityarthaḥ| athavā na sāmīti| kintarhi| asusamāptamiti| pāṭhāntareṇārthamāha udāharaṇam (niru0 6, 23)—"asāmyojo vibhṛthā sudānavaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 3,16,5)" | asāmi asamāptamanantamityarthaḥ | suṣṭhu vā asamāptaṃ pūrvavadityarthaḥ | 'syateḥ kit'—iti vāhulakāt minpratyayaḥ | sāmyarthadharmasāmisamagramityasya bhāṣye (niru0 6, 23) draṣṭavyam || (106) galdayā | galdāśabdo gālanaparyāyaḥ | galdayā gālanena kṣāraṇena pradānena pūraṇena tṛptetyarthaḥ | "mā tvā somasya galdayā ( ṛ0 saṃ0 5, 7, 13, 5 )" || (107) jalhavaḥ | jvalateḥ kvipi jvalanaṃ jval, jvalnaṃ jahātīti 'mṛgayvādayaśca ( u0 1, 26 )'—iti kupratyayaḥ pūrvapadasya jalbhāvaśca nipātyate | jvalanenāgninā hīnā ityarthaḥ | "nārāyāso na jalhavaḥ ( ṛ0 saṃ0 6, 4, 37, 6 )" || (108) vakuraḥ | bhāskaraśabdasya bhāsamānadraviṇaśabdasya vā vakurabhāvaḥ | "abhi dyasyu vakureṇādhamanta ( ṛ0 saṃ0 1, 8, 17, 1 )" | vakureṇa bhāskareṇa dīptena bhayaṅkareṇa vā bhāsamānagamanena vā sāmarthyāt svenāyudhena jyotiṣā vā || (109) vekanāṭān | veka iti dviśabdasyārthe bahuśo dṛṣṭaḥ | ekaṃ kārṣāpaṇamāpaṇikāya prayacchan dvau mahyaṃ pradātavyācityevamabhināyanaṃ darśayanti | tato dviśabdādekaśabdāccaṭayateśca vekanāṭāḥ | etadetenāṭāḥ dviguṇakāriṇo vā dvivaguṇadāyino vā dviguṇaṃ kāmayante iti veti | dvyekayornāṭā naṭanaṃ tadvanto vekanāṭāḥ | matvarthīyasya luk | naṭerghañi nāṭaḥ |
73.4.21
dvayekaśabdasya vekabhāvaḥ | vārṭṣikā abhidheyāḥ | "indro viśvān vekanāṭām̐ ahardṛśaḥ ( ṛ0 saṃ0 6, 4, 46, 5 )" || (110) abhidhetana| dhāvaterlaॉṇmadhyamapuruṣabahuvacanasya 'tastanastanathanāśca (7, 1, 45)'—iti tanavādeśaḥ| dhāvaśabdasya dhebhāvaḥ| abhidhāvata| "jīvāmno abhidhetana (ṛ0 saṃ0 6, 4, 51, 5)" || (111) aṃhuraḥ| āṅpūrvāddhanteḥ mṛgayvāditvāt (u0 1, 36) kupratyayaḥ| āṅo hasvatvaṃ ragāgamaśca nipātyate| ā hanti śreyaso vinaśyantīti aṃhaḥ pāpaṃ, ro matvarthīyaḥ aṃhuraḥ| aṃhusvān| "tāsāmekāmidabhyaṃhurogāt (ṛ0 saṃ0 7, 5, 33, 6)"|| (112) vataḥ| sattvavācī prathamāntaḥ| valādatīta iti vākyasyārthe padam| valaśabdādataterniṣṭhāyāṃ ca valātītaḥ san vataḥ durbala ityarthaḥ| vata nipāto'sattvavacano'pyayam, khedo duḥkhamānasaḥ, anukampā dayā, tayorvarttate| "vato vātāsi yama naica te manaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 6, 8, 3)" || (113) vātāpyam| āṅpūrvādāpyāyaterantarṇītapyarthāt 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)'—ityapiśabdasya sarvopādhivyabhicārārthatvāt karmaṇi ḍaḥ| udakaṃ vṛṣṭilakṣaṇamabhidheyam| vātaḥ purovāta eva| tatvṛṣṭyudakamāpyāyati vātenāpyāyata ityarthaḥ| athavā vāto yadāpyāyayati karmopapadāt karttari pratyayaḥ| vātamāpyāyayati vātāpyam| "punāno vātāpyaṃ viśvaścandram (ṛ0 saṃ0 7, 4, 3, 5)" || (114) cākan| cāyateḥ svariteracāluṭaḥ śatari yakārasya kakāro bāhulakāt| anekārthatvādicchārtho'pi| cāyan kāmayamāno vā| "vane na vāyo nyadhāyi cākan (ṛ0 saṃ0 7, 7, 22, 1)" || śākalyapakṣe cākannityākhyātam| tatra laṭi bhiryasya katvaṃ 'bahulaṃ chandasyamāṅyoge'pi (6, 4, 75)'|
73.4.22
kāmayate ityarthaḥ || (115) ratharyati| rathamātmana icchatīti kyaci rathīyatīti prāpte raipha upajano vyavadhānādītvābhāvaḥ| "eṣa devo ratharyati (ṛ0 saṃ0 6, 7, 20, 5)" || (116) asakrām| samparvāt samānapūrvādvā krameḥ 'janasanakramagamo viṭ (3, 2, 67)'| chandasyupasarge'pi iti hi tatrānuvarttate| 'viḍvanoranunāsikaḥ syāt (6, 4, 41)'| āto lopaśchāndasaḥ| samānasya chandasyamūrddhaḥ (6, 3, 4)'—iti samānaśabdasya sabhāvaḥ| na saktā asaktā tāṃ yāvajjīvamanapāyinīmasmatsajātairaprāptapūrvāmityarthaḥ| "dhenuṃ na iṣaṃ pinvatamasakrām (ṛ0 saṃ0 5, 1, 4, 3)" || (117) ādhavaḥ| 'dhūñ kampane (svā0 pa0)'| pacādyac| antarṇītaṇyartho'tra dhūñ| ādhāvakaḥ| kampayitetyarthaḥ| "viprāṇāścādhavam (ṛ0 saṃ0 7,7, 13, 4)" || (118) anavavravaḥ| vrūñjaḥ| 'ṛdorap (3, 3, 57)'| 'chandasyubhayathā (3, 4, 117)'—ityapaḥ sārvadhātukatvād vacyādeśo na bhavati| vravaḥ vacanam| anavakṣiptavacanaḥ| 'prādimyo dhātujasya (1, 4, 76, vā0)'—iti samāsādiḥ| apratihataśāsana ityarthaḥ| "vijeṣakṛdindra ivānavavravaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 3, 16, 5)" ||
73.4.23
(116) sadānve| sadānonuvaśabdāt sambuddhau nonuvaśabdasya nvabhāvaḥ| durbhikṣādhidevatā alakṣmī cābhidheyā| sadākara ṇanalakṣaṇaśabdakāriṇītyarthaḥ| "giriṅkccha sadānve (ṛ0 saṃ0 8, 8, 13, 1)" || (120) śirimbiṭhaḥ| "śirimbiṭhasya satvabhiḥ (ṛ0 saṃ0 8, 8, 13, 1)" || (121) parāśaraḥ| parāpūrvasya śraṇāteḥ viśaraṇārthasya hiṃsārthasya vā 'ṛdorap (3, 3, 57)' —iti rūpam| parāśīrṇaḥ parāśaraḥ kṛṣiḥ| parāśīrṇasya sthavirasya laghiṣṭhasya namnā ciramrute śaktau jāta ityarthaḥ| "parāśaraḥ śatayānurvasiṣṭhaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 2, 28, 1)"| rakṣasāṃ parā śātayitā parāśara indraḥ| "indro yātūnāmabhavan parāśaraḥ (ṛ0 saṃ0 5, 7, 6, 1)" || (122) krivirdatī| 'kṛvighṛvicchaviṣvavikikīdici (u0 4, 56)'—iti vinpratyayo ridādeśaśca nipātyate| dadāteḥ śatari 'bahulaṃ chandasi (2, 4, 73)'—iti śapo luk| 'ugitaśca (4, 1, 6)'—iti ṅīp| kriyervikarttanasya datī| raipha upajanaḥ| śataghnayāmāyudhaviśeṣe varttate| "yatrā vo didyuddadati krivirdatī (ṛ0 saṃ0 2, 4, 2, 1)" || (123) karūlatī| kṛttadantaśabdasya karūlatībhāvaḥ| 'supāṃ suluk (7, 1, 36)'—iti saurluk| strīliṅgapratirūpakametat| 'tatkaḥ (niru0 6, 31)'—iti puṃliṅganirdeśāt pūṣocyata iti niścayaḥ| bhaga iti pūrvaḥ pakṣaḥ| tasmāt 'adantakaḥ pūṣā
73.4.24
(śata0 brā0 8, 73 )'—iti ca śrutiḥ| "vāmaṃ devaḥ karūlatī ( ṛ0 saṃ0 3, 6, 23, 4 )" || (124) danaḥ| dānamānasa ityasya danasbhāvaḥ| dānamānasa ityarthaḥ| "dano viśa indra mṛdhravācaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 4, 16, 2)" || (125) śarāruḥ| samupasargārthaviśiṣṭāt sraṇāteḥ 'sracandrorāruḥ (3, 2, 173)'—iti tācchīlyādiṣu vihita āruryatyayena icchāyāṃ bhavati| "śarārurabhimanyate (ṛ0 saṃ0 8, 4, 2, 4)"| saṃśiśariṣuḥ saṃśayiṣurvā dīrghanidrayā hi manyate duṣṭenātiśayena hi bhavati || (126) idaṃyuḥ| ityanavagatam| kvaci māntāvyayapratiṣedhāt| 'idaṃ kāmayamāna ucyate (niru0 6, 31)'| karma idaṃ sāmānyena pradarśitam| tathāhi lakṣitaṃ dhanādi tad ya icchati sa idaṃyuḥ| śaṃyuḥ kiyuḥ viprayuḥ ityādyavagatānavagatakyajantamātropasaḍgrahārthaṃ nigameṣu paṭhitam, na viśeṣārthamiti niruktakārābhiprāyaḥ| ataeva ca sāmānyaviśeṣayorudāharaṇamidam| teṣāñca "vasūyavo vasukāmāḥ"—ityādi bahudhāgatatvād viśeṣeṇa neha kiñcit bhāṣyakāreṇodājahāra| anekārthatāṃ darśayannāha—'athāpi tadvarthe bhāṣyate (niru0 6, 31)' prayujyata ityarthaḥ| tadvaditi matuprakṛtiḥ sāmānyena nirdiśyate| tena tadvarthe matvarthe ityarthaḥ| "aśvayurge vyūratharvasūyurindraḥ (ṛ0 saṃ0 1, 4, 11, 4)" || (127) kīkaṭeṣu| mantre saptamyanta iti tathaiva nigameṣu paṭhyate| kiṃ kṛtāḥ| kiṃ kriyā vā santaḥ kīkaṭāḥ kiṃ kṛtāḥ kimarthamutpāditāḥ asadācārāḥ| athavā yāgadānādibhiḥ kriyābhiḥ kṛtābhiḥ pibata khādatetyevamabhiprāyā neha yeṣāṃ te kiṃkriyāḥ| "kinte kṛṇvanti kīkaṭeṣu gāvaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 3, 21, 4)"| kīkaṭanāmyanāryanivāse deśe| kṛpaṇā vā kīkaṭāḥ ||
73.4.25
(128) vundaḥ| (129) vṛndam| bhinda iti vā bhayada iti vā bhāsamāno dravatīti vākyārthapadavacanaṃ vidāraṇabhayadānabhāsamānadravaṇalakṣaṇānāmartheṣu sambhavāt padalakṣaṇavarṇasāmānyāccedamuktam| 'vṛṅ sambhaktau (svā0 ā0)'| 'bhūtusukubhyo danūc'—iti danūcpratyayaḥ| vavayorabhedaḥ| vāhulakāt lugabhāvaśca| anekārthatvāt pūrvoktārthavṛttitvaṃ boddhavyam| vundo vajram| "sādhurvundo hiraṇyayaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 5; 30, 6)"| "indro vundaṃ svātaṃtam (ṛ0 saṃ0 6, 5, 30, 1)" || vṛndeṣu śatruvidāraṇabhayadāraṇabhayadānabhāsamānadravaṇarūpā arthāḥ sambhavanti| prasiddhatvābhigamo na pradarśitaḥ || (130) kiḥ| karoteḥ 'veño vayiḥ'—iti vāhulakāt inpratyayaḥ| kartṛtayarthaḥ| "ayaṃ yo hotā kiru sa yamasya (ṛ0 saṃ0 8, 1, 12, 3)" || (131) ulvam| urṇotirvṛṇotervā| 'aliśalorita ucca'— iti vidhiyamāno bapratyayo vāhulakād bhavati, prakṛterulbhāvaśca| garbhasyācchādanamabhidheyam| "mahattadulvaṃsthaviraṃ tadāsīt (ṛ0 saṃ0 8, 1, 10, 1)"| jarāyorantargarbhaveṣṭanaṃ śrutam || (132) ṛbīsam| pṛthvīvyabhidhyeyam| apagatabhāsamityevamādyāḥ (niru0 6, 35) śabdasamāmnaya utpadyante| dhātvanyatvakṛto viśeṣaḥ| apagatāpacitāpahatāntarhitaśabdānāmanyatamat pūrvapadaṃ bhāsaśabda uttarapadam| pūrvasya ṛbhāvaḥ, bhakārasya bakāra ākārasya īkāraśca || "ṛbose atrimaśvināvanītam (ṛ0 saṃ0 1, 8, 6, 3)" || adhyāyaparisamāptikaṃ dvirvacanam || iti devarājayajvaracite naigamakāṇḍanirvacanaṃ samāptam ||
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit