Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 73.4.24

Nighaṇṭunirvacana 73.4.24

Language
Sanskrit

73.4.24

(śata0 brā0 8, 73 )'—iti ca śrutiḥ| "vāmaṃ devaḥ karūlatī ( ṛ0 saṃ0 3, 6, 23, 4 )" || (124) danaḥ| dānamānasa ityasya danasbhāvaḥ| dānamānasa ityarthaḥ| "dano viśa indra mṛdhravācaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 4, 16, 2)" || (125) śarāruḥ| samupasargārthaviśiṣṭāt sraṇāteḥ 'sracandrorāruḥ (3, 2, 173)'—iti tācchīlyādiṣu vihita āruryatyayena icchāyāṃ bhavati| "śarārurabhimanyate (ṛ0 saṃ0 8, 4, 2, 4)"| saṃśiśariṣuḥ saṃśayiṣurvā dīrghanidrayā hi manyate duṣṭenātiśayena hi bhavati || (126) idaṃyuḥ| ityanavagatam| kvaci māntāvyayapratiṣedhāt| 'idaṃ kāmayamāna ucyate (niru0 6, 31)'| karma idaṃ sāmānyena pradarśitam| tathāhi lakṣitaṃ dhanādi tad ya icchati sa idaṃyuḥ| śaṃyuḥ kiyuḥ viprayuḥ ityādyavagatānavagatakyajantamātropasaḍgrahārthaṃ nigameṣu paṭhitam, na viśeṣārthamiti niruktakārābhiprāyaḥ| ataeva ca sāmānyaviśeṣayorudāharaṇamidam| teṣāñca "vasūyavo vasukāmāḥ"—ityādi bahudhāgatatvād viśeṣeṇa neha kiñcit bhāṣyakāreṇodājahāra| anekārthatāṃ darśayannāha—'athāpi tadvarthe bhāṣyate (niru0 6, 31)' prayujyata ityarthaḥ| tadvaditi matuprakṛtiḥ sāmānyena nirdiśyate| tena tadvarthe matvarthe ityarthaḥ| "aśvayurge vyūratharvasūyurindraḥ (ṛ0 saṃ0 1, 4, 11, 4)" || (127) kīkaṭeṣu| mantre saptamyanta iti tathaiva nigameṣu paṭhyate| kiṃ kṛtāḥ| kiṃ kriyā vā santaḥ kīkaṭāḥ kiṃ kṛtāḥ kimarthamutpāditāḥ asadācārāḥ| athavā yāgadānādibhiḥ kriyābhiḥ kṛtābhiḥ pibata khādatetyevamabhiprāyā neha yeṣāṃ te kiṃkriyāḥ| "kinte kṛṇvanti kīkaṭeṣu gāvaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 3, 21, 4)"| kīkaṭanāmyanāryanivāse deśe| kṛpaṇā vā kīkaṭāḥ ||

Linked texts (1)