Nighantu 73.4.3
Nighaṇṭunirvacana 73.4.3
- Language
- Sanskrit
73.4.3
vipūrvāt ruheḥ kipi vedīrgho hakārasya dhakāraśca| mūlavibhujāditvāt ke viruhāḥ satyaḥ vīrudhaḥ| vividhaṃ rohantīti oṣadhaya ucyante| "vīrudhaḥ pārayiṣṇavaḥ (ṛ0 sāṃ0 8, 5, 8, 3)" || nakṣatergatikarmaṇo vyāptikarmaṇo vā śatari nakṣat, dambhotīti dambhotervadhakarmaṇaḥ karmaṇyapi nakāralopaśchāndasaḥ, vṛddhiḥ| yuddhārthamabhigacchatāṃ vyāpnuvatāṃ ca śatrūṇāṃ hantāramityarthaḥ| "nakṣaddāmaṃ taturiṃ parvateṣṭhām (ṛ0 sāṃ0 4, 6, 13, 2)" || dīrghāyurityarthaḥ, cirasthāyī putrapautrānvita iti yāvat| krudhviti hasvanāmasu vyākhyātam (305 pṛ0)| nañpūrvam dhātoḥ sakāra upajanaḥ, dhuśabdasya dhobhāvaḥ| yadvā, nañpūrvāt karoterniṣṭhāyāmakṛtaśabdasyāskṛbhāvaḥ, dadhāterghriyatervā 'iṇo ṇit'—iti bāhulakāt usipratyayaḥ, ṇicvād yugāgamaḥ, dhakārasya dhobhāvaḥ| akṛtadāno yādṛśo na kasmaicittvayā dattapūrvaṃ ityarthaḥ| akṛtayāno ghā anuktapūrvaḥ kenacidityarthaḥ| dhanaviśeṣa ucyate| "yo askṛdhoyurajaraḥ svarvān (ṛ0 sāṃ0 4, 6, 13, 3)" || nipūrvāt 'śrathi śaithilye (bhū0 ā0)'—ityasmāt ghañ| nirgataḥ śrathaḥ śaithilyaṃ yasyāḥ sā niśrathāḥ gatiḥ, aśithilayā gatyā harantīti 'anyeṣvapi dṛśyate ( 3, 2, 101 )'—iti ḍaḥ| śrathaśabdasya śramabhāvaḥ| aśithilayā gatyā haraṇaśīlā aviśrāmaharaṇā ityarthaḥ| "niśrambhāste-janaśriyam ( ṛ0 saṃ0 4, 8, 21, 6 )"| bhāṣye śrathyaśabdaḥ śratha śabdaparyāyaḥ ( niru0 6, 3 )|| (13) vṛhaduktham | vṛhacchando vyākhyāto mahābhāṣye (308 pṛ0)| tatra hakārasya vaḥ|
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit