Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 73.4.9

Nighaṇṭunirvacana 73.4.9

Language
Sanskrit

73.4.9

amā sahārthāvyayam| tasya matupi hasvaḥ sasahāyaḥ| yadvā, 'ama roge (cu0 pa0)'| 'puṃsi sañjñāyāṃ ghaḥ (3, 3, 118)'| amo rogaḥ karttavyaḥ śatrūṇāṃ, rogaistadvān, dasyūnāṃ rogabhūta ityarthaḥ| ātmaśabdasya vā amabhāvaḥ| yatnavān 'ātmā jīṃve yatne kalau manau cātapi—iti nighaṇṭuḥ| "yāhi rāje vāmavām̐ ime na (ṛ0 saṃ0 3, 4, 23, 1)" || 'ama roge (cu0 pa0)'| 'amerīvaḥ'—iti īcapratyayaḥ| ṭāp| amīvā rogaḥ hiṃsitā vā| yadvā, 'śevayahujihvāgrīvāpvāmīvā (u0 1, 152)'—iti vanapratyayānto nipātyate| "yaste garbhamamīvā (ṛ0 saṃ0 8, 8, 20, 2)" || durmatiprāpakaṃ kāraṇabhūtam| 'pāpakaṃ karma duritamucyate'| "atikrāmanto duritāni viśvā (niru0 6, 12)"| duḥśabdo'tra durgatau varttate| 'iṇaśivaghṛṣibhyaḥ kaḥ' iti bāhulakāt karaṇe kaḥ| durgatirgamyate yena tat duritam || apapūrvāt veñdhātorantarṇītaṇyarthāt 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)'—iti ḍapratyaye apetyasyāntyalopaśchāndasaḥ | ṭāp | apavayati apagamayati sukhaṃ prāṇāṃścetyarthaḥ | 'śevayahvajihvāgrīvāpvāmīvā (u0 1, 152)'—iti vanpratyaye veño lopo'paśabdasyāntalopaśca nipātyate | vyādhirvā bhayaṃ vā apvā | "gṛhāṇāṅgānyapve pare hi (ṛ0 saṃ0 8, 5, 23, 6,)" || amāśabd ātmavacanaḥ | ātmamayī tatirmatirvā amatiḥ | tanyata iti tatirdīptiḥ | matirapi prakāśarūpatvād dīptiḥ | ātmaprakāśamayī tatirmatirvā amatiḥ dīptirabhidheyā | amātaśabdasya ātmamatiśabdasya vā amatibhāvaḥ | sacitṛviśeṣaṇatvādātmaprakāśamayī tatirmatirvā 3 2u 3 2 3 1 2u 3 amatirityupapadyate | "ūrdhvā yasyā matirbhā adidyutat (sāma0 cha0 ā0 5, 2,3, 8)" ||

Linked texts (1)