Nighantu 74.4
Nighaṇṭunirvacana 74.4
- Language
- Sanskrit
74.4.1
(1) vāyuḥ | 'vā gatigandhanayoḥ (adā0 pa0)'| 'kṛvāpājimisvadisādhyaśūbhya uṇ (u0 1, 1)'| 'āto yuk ciṇkṛtoḥ (7, 3, 33)'| yadvā, vetergatikarmaṇo bāhulakādaṇ yadvā, 'chandasīṇaḥ (u0 1, 2)'—ityuṇi vakāropajanaḥ| gacchatyantarikṣe| "vāyavā yāhi darśateme (ṛ0 saṃ0 1, 1, 3, 1)" || (2) varuṇaḥ| 'vṛñ varaṇe (svā0 u0)'| 'kṛvṛdāribhya unan (u0 3, 50)'| antarikṣe udakamāvṛṇoti| "nīcīnavāraṃ varuṇaḥ kavantham (ṛ0 saṃ0 4, 4, 32, 3)" || (3) rudraḥ| rauteḥ kipi| rucchabdaṃ karoti| 'āto'nupasarge kaḥ (3, 2, 3)'| yo ruvan eti, rautīti vaktuṃ śakyate| rorūyamāṇo'tyarthaṃ śabdaṃ kurvan meghodarastho dravatīti, rorūyamāṇa-
74.4.2
śabdapūrvād dravatervā 'roderṇiluk ca ( u0 2, 20 )'—iti rak| sa hi śatrukalatrāṇi rodayati rudrereva vā ṇijantāt vāhulakādrak| 'indraḥ kiṃ pitaraṃ prajāpatimithunā ciccheda tamanuśocannarudad yadrudattadrudrasya rudratvam ( vṛ0 ā0 3, 6, 4 )'—iti kāṭhakam| 'yadrodīt tadrudrasya rudratvam'—iti hāridravakam| "imā rudrāya sthiradhanvane giraḥ ( ṛ0 saṃ0 5, 4, 13, 1 )" || (4) indraḥ| irāśabda upapade dūṇāterdyāterdārayatervā 'ṛjrendrāgravajravipra ( u0 2, 27 )'—iti rakpratyayānto nipātyate| nipātanādrūpasiddhirūhyā| irā annamanena sambandhādvā taddhetubhūtakaṃ valaṃ lakṣyate| tena valalakṣitalakṣaṇayā tadādhārabhūto meghaḥ| irāṃ meghaṃ dhārātmanā dūṇāti vidārayati| vījaṃ vrīhyādi tathāsau vṛṣṭipradānena vidārayati| aṅkurodbhedanābhikāśaśca vidāraṇam| irāmannaṃ taddadāti vā| irāṃ dadhāti dhārayati vā| indāvupapade dravateḥ ramatervā nipātanam| indre dravati gacchati somaṃ pātumityarthaḥ| indro ramate'tipriyatvāt nānyatra| indhervā nipātanam|| indhe dīpayati śarīramadhyavarttī pañcavṛttiḥ prāṇo vāyuḥ śarīrabhūtādi idhyate vā prāṇaiḥ| śarīramadhyavarttī prāṇabhāvena kṣetrajñasañjñakaḥ| prāṇairyāgādibhiryāgabalena vā samyagābhimukhyena dīpayati ātmopāsakāḥ| idamutpādīkaroti paśyati vā indraḥ| idaṃ kṛtsnaṃ jagad vṛṣṭipradānadvāreṇa karoti lokapālatvāt, asya sarvasya śubhāśubhakarmaṇo draṣṭā vā| idupapade dārayaterdrāvayatervā indrapadam| yadvā, itāśca śatrūṇāṃ dārayitā drāvayitā ca| yadvā, itāśca yajñanāmādarayitā ca| sarvatra nipātanādrūpasiddhiḥ|
74.4.3
"mahāntamindra parvataṃ ciyadvavaḥ (ṛ0 saṃ0 4, 1, 32, 1)" || (5) parjanyaḥ| tṛperantarṇītaṇyarthāt kvipi tarpayatīti tṛp| janahito janyaḥ hitārthe yat| tṛp cāsau janyaśceti tṛpśabdasya parabhāvaḥ| paraśabdopapadāt jāyaterjanayatervā abhnyāditvāt yat, num, paraśabdāto lopaśca nipātyate| paraḥ prakṛṣṭo jetājanayitā vā| prasśabdopapadādrjayate vā abhnyāditvāccipātanantena parjanyaḥ prakarṣeṇopārjayitā saṅgṛhītā rasānām| "yat parjanyastanayan hanti duṣkṛtaḥ (ṛ0 saṃ0 4, 4, 27, 2)" || (6) bṛhaspatiḥ| bṛhacchabdo vyākhyāto mahannāmasu (308 pṛ0) patiśabdastu īśvaranāmasu (301 pṛ0)| atra pivaterapi bāhulakāt patiḥ| bṛhataḥ somasya vāgvātamanā pātā pālayitā rakṣitā vā| pitā rakṣayitā mahato jagato vā| "bṛhaspatirviraveṇā vikṛtya (ṛ0 saṃ0 8, 2, 18, 2)" || (7) brahmaṇaspatiḥ| (8) kṣetrasya patiḥ| 'kṣi nivāsagatyoḥ (tu0 pa0)'| 'gudhūvīpavivaciyamimanitanisadikṣadibhyastran (u0 4, 162)'— iti tranapratyayaḥ| nivasanti hi yena ca hetubhūtena, tasya pātā| "kṣetrasya patinā vayam (ṛ0 saṃ0 3, 8, 6, 1)" || (9) vāstoṣpatiḥ| 'vasa nivāse (bhū0 pa0)' 'vasestun ṇic iti| sāmarthyāttacca vāstvantarikṣam, tasya pātā viśvatvena| "amī vahā vāstoṣpate (ṛ0 saṃ0 5, 4, 22, 1)" || (10) vācaspatiḥ| prāṇātmendraḥ| aṃtaḥ prāṇasya vāgrūpatayāpyavasthānāt prāṇo vācaspatiriti vyapadiśyate| "punarehi vācaspate (atharva saṃ0 1, 1, 2)" || (11) apānnapāt| tanūnapāt vyākhyātaḥ (456 pṛ0)| "apānnapānmadhumatīrapodāḥ (ṛ0 saṃ0 7, 7, 24, 4)" || (12) yamaḥ| madhyasthāno vāyuḥ| yacchati prayacchati stotṛbhyaḥ kāmāni| pacādyac|
74.4.4
"yamaṃ rājānaṃ haviṣā duvasya (ṛ0 saṃ0 7, 6, 14, 1)" || (13) mitraḥ| pramītānmaraṇāt trāyate| 'supi sthaḥ (3, 2, 4)'—ityatra supīti yogavibhāgāt pramītaśabdasya midbhāvaḥ| yadvā, 'ḍumiñ prakṣepaṇe (svā0 u0)'| yadvā, 'pici mici secane (bhū0 pa0)'| samyamanvānaḥ samyak vṛṣṭiṃ prakṣipan samyak siñcan vā draghatyantarikṣe| minvānaśabdasya midbhāvaḥ, dravateḥ upratyayāntasya trabhāvaḥ| 'jhi midā snehane (bhū0 ā0)' antarṇītaṇyarthaḥ| 'amicimimidiśaṃsibhyaḥ kit (u0 4, 146)'—iti tranpratyayaḥ| ṇijantādvā bāhulakādrūpasiddhiḥ| sarveśastyānyudakena snehayati| "mitro janānyātayati ghruvāṇaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 4, 5, 1)"| 'jhimidā snehane (bhū0 ā0)' antarṇītaṇyarthaḥ || (14) kaḥ| kameḥ kramervā 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)—iti ḍapratyaye kramate rephalopo bāhulakāt, 'prajāpatirakā mayata'—iti bahulakāmatvāt kaḥ prajāpatiḥ| kramaṇo vā krama- yatyantarikṣe| kamiti sukhanāma, sukho vā vṛṣṭipradānādinā| "kasmai devāya haviṣā vidhema (ṛ0 saṃ0 8, 7, 3, 1)" || (15) sarasvān| sara ityukaṃ, tena tadvān| "ye te sarasva ūrmayaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 6, 20, 5)" || (16) viśvakarmā| karoteḥ kartari manin| madhyamasthāno vāyuḥ| vṛṣṭidvāreṇa sarvasya karttā sarvaceṣṭānāṃ tadadhīnatvāt| "viśvakarmā vimanā ādidvihāyāḥ (ṛ0 saṃ0 8, 3, 17, 2)" || (17) tārkṣyaḥ| strīrṇaśabde tūrṇaśabde copapade kṣiyatikṣaratirakṣatyakṣātibhyo'ghnyāditvāt (u0 4, 18) yatpratyayādi nipātyate| strīrṇe vistīrṇe'ntarikṣe kṣiyati kṣarati rakṣatyakṣāti, tūrṇaṃ vārthamudakākhyaṃ kṣiyati kṣarati vā aśnute vā tamaḥ|
74.4.5
"svastaye tārkṣyaṃ mihāhuvema (ṛ0 saṃ0 8, 8, 36, 1)" || (18) manyuḥ| vyākhyātaḥ krodhanāmasu (250 pṛ0)| dīptaḥ kruddho vā| "tvayā manyo sarathamārujanto (ṛ0 saṃ0 8, 3, 16, 1)" || (19) dadhikrāḥ| vyākhyāto'śvanāmasu (161 pṛ0)| dadha-ddhārayad vṛṣu yudakamantarikṣe krāmati gacchati, krandati stanayitu-lakṣaṇaṃ śabdaṃ karoti| "ā dadhikrāḥ śavasā pañca kṛṣṭīḥ (ṛ0 saṃ0 3, 7, 12, 5)" || (20) savitā| 'ṣu prasavaiśvaryayoḥ (bhū0 pa0)'| tṛci 'svaratisūtisūyatidhūsūdito vā (7, 2, 44)'| sarvakarmaṇāṃ vṛṣṭipradānādinā savitā abhyanujñātā| "savitā yantraiḥ pṛthivī-maramṇāt (ṛ0 saṃ0 8, 8, 7, 1)" || (21) tvaṣṭā| vyākhyātaḥ (458 pṛ0)| "devastvaṣṭā savitā viśvarūpaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 3, 31, 4)" || (22) vātaḥ| vāte: "husimṛgniṇvāmidamilpūdhūrvimyastan (u0 3, 83)"| vāti vātaḥ| "vāta ā vātu bheṣajam (ṛ0 saṃ 8, 8, 46, 1)" || (23) agniḥ| vyākhyātaḥ (453 pṛ0)| iha madhyamo'bhidheyaḥ| "maruddhiragna ā gahi (ṛ0 saṃ0 1, 1, 36, 1)" || (24) venaḥ| venate: kāntikarmaṇo pacādyac (3, 1, 134)| kānto dīpto madhyamasthānaḥ| "ayaṃ venaścodayat pṛśnigarbhā (ṛ0 saṃ0 8, 7, 7, 1)" || (25) asunītiḥ| asuśabde upapade nayateḥ "kṛtyalyuṭo bahulam (3, 3, 113)"—iti kvin| asūn nayatīti asunītiḥ| sa ca madhyamaḥ prāṇaḥ| prāṇaśca vāyuḥ| sa hi śarīrādutkrāmanto'sūn nayati| vijñāyate hi prāṇā utkrāmantaḥ sarve'nūtkrāmanti| "asunīte mano asmāsu dhāraya (ṛ0 saṃ0 8, 1, 22, 5)" || (26) ṛtaḥ| 'ṛ gatau (bhū0 pa0)'| gatyarthāt kartari ktaḥ| arttā gantā antarikṣe| "ṛtasya hi śurudhaḥ santi pūrvīḥ (ṛ0 saṃ0 3, 6, 10, 3)" || (27) induḥ|
74.4.6
indheḥ "bhṛmṛśītṛcaritriritani (u0 1, 7)"—ityādinā bāhulakādupratyayo dhakārasya dakāraśca| unattervā "undericcādeḥ (u0 1, 12)"—ityupratyayaḥ| dīpyate unatti vā varṣeṇa| "pra tadvo vayambhavyāyendve (ṛ0 saṃ0 2, 1, 17, 1)" || (28) prajāpatiḥ| prajānāṃ pātā| "prajāpate na tvadetānyanyaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 7, 4, 5)" || (29) ahiḥ| vyākhyāto meghanāmasu (87 pṛ0)| iha tvindro'bhidheyaḥ| "añjāmukthairahiṅgṛṇīṣe (ṛ0 saṃ0 5, 3, 26, 6)" || (30) ahirbudhyaḥ| yo'hiḥ sa eva budhyaśceti samānādhikaraṇaścāhirbudhyaśabdo'samastaḥ| tathāca 'ahinā budhnyena (3, 3, 12 ai0 vā0)'—iti śrutau liṅgam| "mano'hirbudhnyo riṣe dhāt (ṛ0 saṃ0 5, 3, 26, 6)" || (31) suparṇaḥ| vyākhyāto raśmināmasu (57 pṛ0)| iha śobhanagamanatvānmadhyama ucyate| "ekaḥ suparṇaḥ sa samudramāviveśa (ṛ0 saṃ0 8, 6, 16, 4)" || (32) purūravāḥ| puruśabdopapadāt bhṛśārthaviśiṣṭāt rauteḥ snuni 'anyeṣāmapi dṛśyate (6, 3, 137)'—iti pūrvapadasya dīrghaḥ| anekavidhamityarthaḥ| stanayitnulakṣaṇaṃ śabdaṃ karoti purūravāḥ| vijñāyate hi vātāḥ prāṇā eva purūravā iti| "mahe yattvā purūravo raṇāya (ṛ0 saṃ0 8, 5, 3, 2)" ||
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit