Yāska's Nirukta 10.4

10.4

“athāpi”yamaparo doṣaḥ prasajyeta| katamaḥ iti?āhuḥ-“sattvapūrvo bhāva ityāhuḥ” abhiyuktāstadvidaḥ| sattvaṃ pūrvamasmātso'yaṃ sattvapūrvaḥ | kiṃkāraṇam? sattvāśraya eva hyasau| tatraiva sati“aparasmādbhāvāt” aparakālīnena bhāvena kriyayā “pūrvasya” pūrvotpannasya sattvasya “pradeśaḥ” praderānaṃ sañjñāpratilambho “nopapadyate” | kiṃ kāraṇam ?, utpattitsahabhūtā hi sā, svenābhidhānena kriyānirapekṣāṇābhisambaddhameva dravyamutpadyate, - nityasambaddhau hi śabdārthau | “iti tadetat” sarvathā sarvāṇyākhyātajāni nāmānīti śākaṭāyanamataṃ “nopapadyate” | tadanupapattāvasmatpakṣasiddhiḥ—kānicidākhyātajāni nāmāni, kānicidanākhyātajānīti | atha śakyate pratyavasthātuṃ pratyavasthīyatāmiti parisamāpto gārgyapakṣaḥ |
13 |
śākaṭāyanapakṣeedānīmetān doṣān pratisamādhāsyāmastadarthamidamārabhyate—
"yatho etat” yat punaretaduktam- "yathā cāpi pratītāthāni syustathainānyācakṣīranniti”| atra brūmaḥ-śabdasvābhāvyametat-yanna tathā sarvāṇyākhyāyante, yathā yathā pratītārthāni bhavanti, naṃ tatrāhamaparādhye bhavataḥ, nāpi śāstram | yathāvasthitānāṃ hi śabdānāmnvākhyānamātrameva kriyate | nāhaṃ śabdānāṃ karttā, ya eṣāṃ prayoktārastānevopālabhasva, nirākuru vā yadi śaknoṣi || āha-kasmāt punaḥ kānicidākhyāyante loke ? tadabhidhānesvābhāvyameva -| kānicitpratītārthāni, kānicidapratītārthāni, tānyapi śāstreṇa pratītāthānyeva karttavyāni | etadeva śāstrasya śāstrailyam, -yadapratītāthīnyapi prakṛtyādinā pratītāthāni syustathainānyācakṣīranniti | ākhyāyanta eva kānicit, kānicicchāstreṇa pratītāthāni kriyante | rūḍhyanuvidhāyitvālakṣaṇaśāstrasya, guṇatasteṣu lakṣaṇam || api ca- "saṃti” eva “alpaprayogāḥ” pratītārthakriyāḥ kecit “kṛtaḥ” kṛtapratyayāntāḥ śabdāḥ "api” “ekapadikāḥ” ekapadaprakaraṇāntarvarttinastaddharmāṇaḥ | tat "yathā vratatirdadmūnā jāṭya āṭaṇāro jāgarūko darvihomīti”| vratatirvṛṇoteḥ,-vallī | damūnā damamanā vetyevamādi,abhirātithirvā | jāṭyaḥ jaṭāvān | āṭaṇāro aṭanaśīlaḥ | jāgarūko jāgaraṇaśīlaḥ| darvihomīti darvyā juhotītyevaṃ pratītāthīnyapi-iti śākaṭāyanābhiprāyaḥ | tatra yaduktaṃ 'na sarvāṇyākhyātajāni nāmānīti' etadayuktam |
14 |
"yatho etat"-yat punaretaduktam,-- "niṣpanne'bhivyāhāre'bhi| cārayantāti" | atra brūmaḥ--yuktaṃ te kurvanti- "bhavati hi niṣpanne'bhivyāhāre yogaparīṣṭiḥ" | yogaparīṣṭirnāma yaugasya parīkṣaṇam || kathaṃ vīnutpannaḥ sannibhidhānayogaḥ parīkṣeta ||
tatra yaduktaṃ-"prathanāt pṛthivītyāhuḥ"|"ka enāmaprathayiṣyat kimādhā'śceti"|| na vayamevaṃ brūmaḥ,--prathiteyaṃ kenacidataḥ pṛthivīyamiti ||
āha-kathamiyamaprathitā satī pṛthivītvamāpeti ? ucyate--"atha vai darśanena pṛthuraprathitā cedapyanyaiḥ" | dṛśyamānā hīyaṃ pṛthivī | tasmāt yadyapyaprathitā kaiścidapyaistathāpīyaṃ pṛthudarśanakriyāyogāt pṛthivyeva ||
tatra yaduktaṃ--'ka enāmaprathayiṣyat kimādhāraśca ?' iti | etadapyayuktam, anyathā hi dhātvartha upapadyata eva | tatraivaṃ sati, yathā na virotsyate, tathā nirvakṣyāmaḥ | tasmādaviruddhaḥ śākaṭāyanābhiprāyaḥ ||