Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 10

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 10

Language
Sanskrit

Contents

10.1

"athāpi"--cetadanyatsyāt yadi sarvāṇyākhyātajāni nāmāni syuḥ || āha-kimiti ?, ucyate--"ya eṣāṃ nyāyavān kārmanāmikaḥ saṃskāro yathā cāpi pratītārthāni syustathainānyācakṣīran" | ya eṣāṃ puruṣāśvādināmnāṃ nyāyavān lakṣaṇanyāyena yuktaḥ | āha-kaḥ punarasāviti ?, ucyate-kārmanāmikaḥ saṃskāraḥ | karmakṛtaṃ nāma karmanāma tat punaḥ pācakalāvakādi, tasmin bhavaḥ kārmanāmikaḥ saṃskāraḥ | kiñca, yathā cāpi pratītārthāni syuḥ, pratītakriyāṇi syuḥ, tathaivainānyācakṣīran janāḥ ||
āha–kathaṃ punarākhyāyamānānyetāni nyāyavatā kārmanāmikena saṃskāreṇopetāni syuḥ, kathaṃ vā pratītakriyāṇīti?, ucyate--“puruṣaṃ” tāvat “puri śaya ityācakṣīran” | puri hyasau śete iti puriśayaḥ 'prāpnoti | evamasau nyāyavatā kārmanāmikasaṃskārayuktena śabdenoktaḥ syāt | evaṃ caiṣa pratītakriyaḥ śabdo bhavati | evameva “aṣṭā ityaśvam” ācakṣīran,--aśnoti hi asau iti aṣṭā prāpnoti | evameva tairyate'neneti “tarddanamiti tṛṇam” ācakṣīran | na caivamācakṣate | na tvāmati kāraṇe vidyamānā kriyā parokṣīkarttuṃ nyāyyā, tasmāt na sarvāṇi ākhyātajāni nāmānīti |
13 |
"yatho hi nu vā etat" iti | yatheti vākyopādāne, yathā yena prakāreṇa | ukāro'vadhāraṇārthaḥ | vyākhyātametat,-"athāpyukāra etasminnevārthe" | itareṇa yenaiva prakāreṇa prasiddhamācāryyeṇākhyātajatvaṃ pratiṣiddhaṃ nāmnaḥ, tenaiva prakāreṇa pratyanubhāṣyaṃ samīkariṣyāmīti | hi-ityasūyāyām-kathaṃ hi vyākariṣyatīti | nu-ityeṣa hetvapadeśe | ve-ityayaṃ yathoktapūrvapakṣopadeśārthaḥ, yenaiva prakāreṇāsamarthā hetava uktāḥ, tenaiva prakāreṇa pratyanubhāṣyaṃ prativaktṛdharmeṇa samīkariṣyāmaḥ ||
yathaitaduktaṃ kimiti?, "tadyatraḥ svarasaṃskārau samarthoṃ prādeśikena guṇenānvitau syātām" iti || āha-tatra kimiti ?, ucyate-tadetat pratyucyata ityupayuktastacchabdaḥ ||
āha-kena punaḥ prakāreṇa pratyucyata iti ?, ucyate-"sarvaṃ prādeśikamityevaṃ satyanupālambha eṣa bhavati" | sarvameva prādeśikaṃ sarvameva kriyājaṃ nāma | āha-tataḥ kim ? ityevaṃ satyanupālambha eṣa bhavati | āha-katham ?, śṛṇu-pradeśavācina ākhyātānutprekṣya tadāśrayau svarasaṃskārau yāvadgamyamanuvidheyau,-vibhvī hi lakṣaṇagatiḥ || naiṣa śabdāparādho nāpyasmākam | bhavata evāyamaparādho mandaśikṣitatvāt-yenānuvidhātuṃ svarasaṃskārau vidyamānāvapi pradeśavācini dhātau na śaknoṣi, sa tvaṃ tāvat punaḥ punaḥ śikṣasvānyadvyākaraṇaṃ yāvacchaktistvānuvidhātumiti | vyākaraṇe'pyaṣṭadhā bhinne lakṣaṇa ekaikadeśo vikṣiptaḥ | kaścit sautro dhātuḥ, kaścit tuśabdacaśabdavāśabdātiriktādhyāhārayogavibhāgādigamyaḥ | tadyathā-matāntareṣvapyābhinneṣu kaścit kvacidvidhirucyate | te ca sarva eva prayogamicchatā prayogakāla upasaṃharttavyāḥ | evamihāpi sarvāṇyeva lakṣaṇaśāstrāṇyapekṣyāṇi akhilasvarasaṃskārasiddhaye'bhisvarasaṃskāre vā-iti | sa tvaṃ tāvat śikṣasvānirviṇṇaḥ, yāvadakhilaśabdānāṃ svarasaṃskārāvanuvidhātumupajñātuṃ sāmarthyamiti |
14 |

10.2

“athāpi” idamaparamaprāptaṃ kurvanti, te śākaṭāyanādayaḥ | kim?, “niṣpanne'bhivyāhāre'bhivicārayanti, prathanāt 'pṛthivītyāhuḥ, ka enāmaprathayiṣyan”–iti | niṣpanne kasmin ?, abhivyāhāre, abhivyāharaṇamabhivyāhāraḥ tasminnabhivyāhāre, tataḥ paścādabhi ābhimukhyena sthitvā tasyābhidhānasya, tato vicārayanti–katamasya dhātoratra rūpamiti ?, āha– tathā kimiti | ucyate–tadyathā prathanātpṛthivītyāhuḥ | te śākaṭāyanādayaḥ ||
āha–tataḥ kimiti ?, ucyate–tatra vayaṃ pṛcchāmastāna–yadīyaṃ svabhāvata eva pṛthivī nābhaviṣyat, tataḥ ka enāmapṛthivīṃ satīmaprathayiṣyat ? ko'syāḥ prathanamaka̍riṣyadityabhiprāyaḥ ||
athāpi kaścidasyāḥ apārthivāḥ satyāḥ prathanakarmānyupagaccheta, tato'pi ca vayamidamaparaṃ pṛcchāmaḥ--“kimādhāraśca iti” | caśabdaḥ samuccayārthaḥ, --sarvasya hi prāṇijātasyeyamevādhāraḥ pratiṣṭhā, atha punaryadeyamaprathitāsīt, tadā yo'syāḥ prathayitā sa kimādhāra āsīt ?, na hyanādhāreṇāpratiṣṭhitena śakyeyaṃ prathayitum, sa cādhāro nāstīti prathanakriyābhāvaḥ, prathanakriyābhāve ca sati kriyājānyevamādīni nāmānītyetadayuktam | tasmānna sarvāṇyākhyātajāni nāmānīti |
13 |
“yathā etat” yat punaretaduktam,-“yaḥ kaśca tat karma kuryāt, sarvaṃ tat sattvaṃ tathā''cakṣīranniti” | anekeṣāmekakriyāyogādekanāmatā prasajyeteti ||
atra brūmaḥ--na hi prasajyate | tvamapi paśyasi, vayamapi ca “paśyāmaḥ samānakarmaṇām” tulyakarmaṇāmapi satāṃ karmakṛtāṃ “nāmadheyapratilambhamekeṣāṃ, naikeṣāṃ yathā-takṣā parivrājako jīvano bhūmija iti” | takṣan kaścit takṣetyucyate | anyaḥ takṣannapi na takṣetyucyate | āha-ko'tra heturiti ?, śṛṇu-lokameva pṛccha, tamevopālabhasva, na mayaiṣa niyamaḥ kṛta iti| atha ca tadyathā,-samānamīhamānānāṃ kaścidevārthena saṃyujyate, kaścinna, na cedānīm, eko'rthena saṃyujyata iti anyairapi saṃyuktam satyamekena na labhyata ityanyairapi cālabdham | svabhāvato hi śabdānāṃ kriyājatve'pi sati kāñcideva kriyāmaṅgīkṛtyāvasthitirbhavatīti | athavā kriyātiśayakṛto niyamaḥ syāt, -yo hi yadatiśayena karoti, tasyānekakriyāvattve'pi sati taddhetuka eva nāmadheyapratilambho bhavatītyayaṃ samādhiḥ ||
athavā na brūmaḥ-yo yatra yadā na takṣati, sa eva takṣeti | kiṃ tarhi ? yo yadā yatra takṣā bhavati, sa eva takṣeti | tadetallakṣaṇaṃ kriyayā niyataṃ, kāmamanyeṣvapyastu kadācit kaścit teṣāmapyanyāḥ kriyā niyatatarāḥ santi, yaddhetuko nāmadheyapratilambha iti | teṣāṃ tu takṣā niyamataḥ takṣatīti viśeṣaḥ | jīvana ikṣuramaḥ, śākajātirvā | bhūmijo'ṅgārakaḥ, vṛkṣo vā |
14 |

10.3.1

“atha” api idamaparamamaprāptaṃ śākaṭāyanaḥ kṛtavān || āha—kimiti ?, ucyate-“ananvite'rthe” ityevamādirdoṣaḥ | āha-vedāṅgānāmekaika manekaprabhedam | tadyathā- niruktaṃ caturdaśaprabhedam | vyākaraṇamaṣṭaprabhedam | tatra keṣāñcinnairuktānāṃ kaiścidvaiyākaraṇaiḥ sārka keṣucicchabdeṣvaikamatyaṃ keṣāñcidvaimatyam | tatra śākaṭāyano nairuktāśca gārgyavarjaṃ kānicidabhidhānānyanekairdhātubhiranuvidadhati, kānicidekenaiva | kiṃ kāraṇam ?, pratiniyato hi sveṣu sveṣu vyākaraṇeṣu śabdānuvidhānasya samayaḥ | tadyathā - pāṇinīyā bhū iti prakṛtimupādāya laḍityetaṃ pratyayamupādadate | tataḥ kṛtānubandhalopasyānukramya lasya sthāne tivādīnādiśanti, tathāhi te naṃ śabdamanuvidhātuṃ śaknuvanti | sai hi teṣāṃ śabdānuvidhānāṃpāyaḥ pāṇinenā pariklṛptaḥ | sāṣā śabdānuvidhāne tantraśailītyetadevaikaṃ prayojanamuktvā nānyat prayojanamasti laḍādīnāmanubandhānāmdhyayane lope ca || aparaṃ punarvaiyākaraṇā laṭamakṛtvaiva tivādīnevopādadate | teṣāmapi hi śabdānuvidhāne sā tantraśailī | evaṃ pratiniyatyā svayā svayā tantraśailyā bhavatītyevamādisamānameva śabdarūpaṃ sādhayanti | tatraiva śabdānuvidhānopāyavipratipattau satyāṃ 'śākaṭāyana ācāryo'naikeśca dhātubhirekamabhidhānamanuvihitavān, ekena caikameva | tatra yadanekaignuvihitavān, taditarairgārgyapāṇinyādibhirna mṛṣyaṃte | kiṃkāraṇam ?, arthasiddho hi sa teṣāṃ śabdānuvidhānamārgaḥ | dhātusamudāyamātrameva nāmeti | aṃtaṃste śākaṭāyanamācikṣiipsanta āhuḥ--'athānanvite'rthe” iti |

10.3.2

ananvite'rthe ananugate śabdenārthe-yatra saṃskāryamāṇo'pi śabdo'rthamanugantuṃ na śaknoti | evaṃ dhātujo'samartho bhavati || “aprādeśike vikāre” ca | yayā hi kriyayā tad dravyaṃ pradiśyate, tadabhidhāyako yo dhātuḥ, sa tadabhidhānaṃ vigṛhyamāṇaṃ vikartuṃ na śaknoti ya ( ta ) tra|| tatra hīyamānapratijñaḥ śākaṭāyanaḥ sarvāṇyākhyātajāni nāmānyupapādayiṣyannasambhave sati kāśakuśīāvalambanamiva kurvan kimakaroditi ?| “padebhyaḥ padetarāddhardān sañcaskāra śākaṭāyanaḥ” padebhyaḥ ākhyātapadebhyaḥ samastebhyo'vayavānupādāya padetagaddhardān anyāṃścānyāṃśca itaretarākhyātapadāvayavai ranyaiścānyadanyadaddhaṃ nāmnaḥ saṃskṛtavān || tadyathā---'satyam'---ityetadabhidhānaṃ sañcaskāra | katham ?, "etaiḥ kāritaṃ ca yakārādiṃ cāntakaraṇamasteḥ śuddhaṃ ca sakārādiṃ ca" | etaiḥ 'iṇ gatau ( a0 pa0 )'ityasya kāritaṃ ṇyantaṃ rūpaṃ kṛtvā tato yakāramādāya 'makārāntaṃ kṛtvā satyaśabdasyāntamaddhaṃ sañcaskāra, tato 'yam'-iti bhavati | asteḥ śuddhaṃ ca | 'as bhuvi ( a0 pa0 )'-

10.3.3

ityetasya śuddhameva rūpaṃ kṛtvā tekārāntamityarthaḥ | tataḥ sakārādiśabdarūpaṃ gṛhītvā 'sat'ityetat, 'satyam'- ityetasya śabdasya ādimakarot ādyamardhaṃ sañcaskāra | tat saditi bhavati | atra yo'yamastestakāraḥ, sa yakāramadhirohati | evametadekamabhidhānaṃ dvayordhātvoḥ sañcaskāra satyamitiai || atha ko'rthaḥ ? santayamarthamāyayāta pratyāyayati gamayatīti satyam | kāritaṃ ca yakārādiśca śuddhaśca sakārādiṃ ceti itarasmāccetarasmāccetaraṃ cetaraṃ cārddhamiti samuccayārthāścakārāḥ | evaṃ padebhyaḥ padetarāddhīn sañcaskāra śākaṭāyanaḥ, tadetadanyāyyaṃ kṛtavān,-ko hi nāma padaṃ vibhajyānekadhātujaṃ kuryāt | tadetadakṛtapūrvamanyairvidvadbhiḥ śākaṭāyano'tipāṇḍityābhimānādakarot,-yadabhinat padāni || api copajāyate naḥ śaṅkā, - yathāsau pravṛtto nāmno padeṣu sthāsyati api cāsau varṇānapi bhetsyati, anekārthāṃśca kalpayiṣyati | yo hi padānyabhinat, tasya varṇabhede viśeṣahetuḥ ko bhaviṣyati ? tasmādatiprasaṅgadoṣopapattyā nānekadhātujāni nāmāni, nāpi sarvāṇyākhyātajānīti | 13 |

10.3.4

“etenaivottaraḥ pratyuktaḥ” | āha--katamaḥ ? yāvadbhirbhāvaiḥ samprayujyeta tāvaddhyo nāmadheyapratilambhaḥ syādityeṣaḥ | paśyāmo'nekakriyāyuktānāmapi ekakriyākārito nāmadheyapratilambho bhavati | tadyathā-takṣā, parivrājaka ityetānyevodāharaṇāni | takṣā hyanyānyapi karmāṇi karoti | na punastasya tatkṛto nāmadheyapratilambho'sti | tatra yaduktam ‘ekasyānekakriyāyogādanekanāmatā prasajyeta’ iti | etadayuktam | na hi prasajyeta | yadi coktamanekeṣāmekanāmatā, ekasya cānekanāmatā prāpnoti-tataśca vyavahārāprasiddhiriti, na hi tadubhayamasti | anekeṣāmekakriyāyoge'pi hi sati ekasya cānekakriyāyoge'pi hi sati vyavasthita eva śabdaniyamaḥ svabhāvata eva loke | tasmānna vyavahārāprasiddhidoṣo'sti | tatra yaduktaṃ ‘ vyavahārāprasiddhidoṣaprasaṅgānna sarvāṇyākhyātajāni nāmānīti’ iti, etadayuktam | 14 |

10.4

“athāpi”yamaparo doṣaḥ prasajyeta| katamaḥ iti?āhuḥ-“sattvapūrvo bhāva ityāhuḥ” abhiyuktāstadvidaḥ| sattvaṃ pūrvamasmātso'yaṃ sattvapūrvaḥ | kiṃkāraṇam? sattvāśraya eva hyasau| tatraiva sati“aparasmādbhāvāt” aparakālīnena bhāvena kriyayā “pūrvasya” pūrvotpannasya sattvasya “pradeśaḥ” praderānaṃ sañjñāpratilambho “nopapadyate” | kiṃ kāraṇam ?, utpattitsahabhūtā hi sā, svenābhidhānena kriyānirapekṣāṇābhisambaddhameva dravyamutpadyate, - nityasambaddhau hi śabdārthau | “iti tadetat” sarvathā sarvāṇyākhyātajāni nāmānīti śākaṭāyanamataṃ “nopapadyate” | tadanupapattāvasmatpakṣasiddhiḥ—kānicidākhyātajāni nāmāni, kānicidanākhyātajānīti | atha śakyate pratyavasthātuṃ pratyavasthīyatāmiti parisamāpto gārgyapakṣaḥ |
13 |
śākaṭāyanapakṣeedānīmetān doṣān pratisamādhāsyāmastadarthamidamārabhyate—
"yatho etat” yat punaretaduktam- "yathā cāpi pratītāthāni syustathainānyācakṣīranniti”| atra brūmaḥ-śabdasvābhāvyametat-yanna tathā sarvāṇyākhyāyante, yathā yathā pratītārthāni bhavanti, naṃ tatrāhamaparādhye bhavataḥ, nāpi śāstram | yathāvasthitānāṃ hi śabdānāmnvākhyānamātrameva kriyate | nāhaṃ śabdānāṃ karttā, ya eṣāṃ prayoktārastānevopālabhasva, nirākuru vā yadi śaknoṣi || āha-kasmāt punaḥ kānicidākhyāyante loke ? tadabhidhānesvābhāvyameva -| kānicitpratītārthāni, kānicidapratītārthāni, tānyapi śāstreṇa pratītāthānyeva karttavyāni | etadeva śāstrasya śāstrailyam, -yadapratītāthīnyapi prakṛtyādinā pratītāthāni syustathainānyācakṣīranniti | ākhyāyanta eva kānicit, kānicicchāstreṇa pratītāthāni kriyante | rūḍhyanuvidhāyitvālakṣaṇaśāstrasya, guṇatasteṣu lakṣaṇam || api ca- "saṃti” eva “alpaprayogāḥ” pratītārthakriyāḥ kecit “kṛtaḥ” kṛtapratyayāntāḥ śabdāḥ "api” “ekapadikāḥ” ekapadaprakaraṇāntarvarttinastaddharmāṇaḥ | tat "yathā vratatirdadmūnā jāṭya āṭaṇāro jāgarūko darvihomīti”| vratatirvṛṇoteḥ,-vallī | damūnā damamanā vetyevamādi,abhirātithirvā | jāṭyaḥ jaṭāvān | āṭaṇāro aṭanaśīlaḥ | jāgarūko jāgaraṇaśīlaḥ| darvihomīti darvyā juhotītyevaṃ pratītāthīnyapi-iti śākaṭāyanābhiprāyaḥ | tatra yaduktaṃ 'na sarvāṇyākhyātajāni nāmānīti' etadayuktam |
14 |
"yatho etat"-yat punaretaduktam,-- "niṣpanne'bhivyāhāre'bhi| cārayantāti" | atra brūmaḥ--yuktaṃ te kurvanti- "bhavati hi niṣpanne'bhivyāhāre yogaparīṣṭiḥ" | yogaparīṣṭirnāma yaugasya parīkṣaṇam || kathaṃ vīnutpannaḥ sannibhidhānayogaḥ parīkṣeta ||
tatra yaduktaṃ-"prathanāt pṛthivītyāhuḥ"|"ka enāmaprathayiṣyat kimādhā'śceti"|| na vayamevaṃ brūmaḥ,--prathiteyaṃ kenacidataḥ pṛthivīyamiti ||
āha-kathamiyamaprathitā satī pṛthivītvamāpeti ? ucyate--"atha vai darśanena pṛthuraprathitā cedapyanyaiḥ" | dṛśyamānā hīyaṃ pṛthivī | tasmāt yadyapyaprathitā kaiścidapyaistathāpīyaṃ pṛthudarśanakriyāyogāt pṛthivyeva ||
tatra yaduktaṃ--'ka enāmaprathayiṣyat kimādhāraśca ?' iti | etadapyayuktam, anyathā hi dhātvartha upapadyata eva | tatraivaṃ sati, yathā na virotsyate, tathā nirvakṣyāmaḥ | tasmādaviruddhaḥ śākaṭāyanābhiprāyaḥ ||

10.5

"athāpi" ca, yadi dṛṣṭe'pyasyāḥ pṛthutve na vayamupalabhyāmahe || nanu "evaṃ" sati, "sarva eva dṛṣṭapravādā upālabhyante" na kevalamahameva | yo yaidṛśa bravīti, sa tatra doṣa eva | tathā sati, dṛṣṭahānaṃ prasajyeta, aniṣṭaṃ caitat | tasmāt pṛthudarśanāt pṛthivītyucyate |
14 |

10.6

"yatho etat" yat punaretaduktam--"padebhyaḥ padetarārddhāṃnsañcaskāreti" | atra brūmaḥ"yo'nanvite" śabdenānabhidheye "arthe" ananugatamasambaddhaṃ "sañcaskāra, sa tena" asambaddhena saṃskāreṇa "garhyaḥ" garhaṇīyaḥ| na punarācāryo yo'nugamayya dhātubhiranekārai kābhidhānagatānarthāṃstataḥ sañcaskāra, naiva mauḍhyena| "saiṣā" tadabhiprāyaparijñānāt "puruṣagarhā" puruṣo hi kaścit aśikṣitatvādekadhātujamapi na jānāti, kimuta bahudhātujam | api ca, santi loke tādṛśāḥ puruṣāḥ, ye kārakahārakādīnyapi prakaṭakriyāṇi santi, katamebhyo dhātubhya etānyabhiniṣpadyanta iti na jānate, eṣa puruṣadoṣaḥ, "na śāstragarhā iti" na śāstradoṣaḥ--yadanugamayituṃ dhātuśabderartho na śakyate || tatra yaduktam--ananvite'rthe'prādeśike vikāre padebhyaḥ padetarārdhān saṃcaskāra śākaṭāyana iti | tadayuktam, anugata evārthe sañcaskāra śākaṭāyanaḥ 'santameva hyarthamāyayati gamayatīti satyam' iti| tasmādupapadyata eva śākaṭāyanamatam
api ca, rūḍhiśabdavyutpattirmantreṣvapi dṛśyate | yathā lakṣaṇam, tathā lakṣyaṃ pravarttitumarhati, itarathā hi kasya tallakṣaṇaṃ syāt | yadasarpat tatsarpiriti mantraḥ, yannavameva nītaṃ tannavanītamabhavaditi mantraḥ | api ca brāhmaṇenāpyanekadhātujānyeva kṛtvā nirucyante tatra mantrābhidhānāni, yatparijñāne ca phalamupapadyate || āha- “tadeta̱ttryakṣa̍ra̱ hṛda̍yamiti, 'hṛ' ityekamakṣaramabhiharantyasmai svāścānye ca ya̱ evaṃ veda, ‘da'ityekamakṣarandadatyasmai svāścānye ca ya̱ evaṃ veda, 'ya' mityekamakṣarameti svargaṃ lokaṃ ya̱ evaṃ veda ( śa0 brā0 14, 8, 4, 1 )”--iti | evaṃ haraterdadātereterhṛdayaśabdaḥ | tadarthaphalopadarśanārthaṃ brāhmaṇenaivaṃ niruktaḥ | tanna naḥ paraṃ pramāṇam | tasmācchākaṭāyanastadanudṛśya samyageva kṛtavān-yadanekairadhītubhirekarmabhidhānaṃ niruktavāniti |
14 |

10.7

“yatho etat” yat punaretaduktam- “aparasmādbhāvāt pūrvasya pradeśo nopapadyata iti” || atra brūmaḥ- “paśyāmaḥ” “pūrvetpannānāṃ sattvānāmaparasmād bhāvānnāmadheyapratilambham” || aparasmād aparakālīnādapi sato bhāvāt | “ekeṣām | na ekeṣām” | tat “yathā”--“bilvādo lambacūḍaka iti” | paścātkālīnayāpi cūḍālambanakriyayā bhaviṣyatā yogena bilvādanakriyayā ca, pūrvotpannasya sattvasya nāmadheyapratilambha upapadyamāno dṛṣṭaḥ | kva cānyatra nopapadyate || tatra yaduktam- 'aparasmādbhāvāt pūrvasya pradeśo nopapadyate' iti| 'etadanekāntikatvādayuktam | upapadyata eva hi keṣāñciditi || “bilvaṃ bharaṇādvā bhedanādvā” | bhṛtaṃ hi tad bhavati bījānām, vibhartti vā durbhikṣādau bhakṣyamāṇaṃ janam | bhedanādvā bhidyate hi tadavaśyaṃ bhakṣaṇāyeti || āha-kimidamatibaddiva kimapi pūrvottarapakṣasambaddhaṃ nāmākhyātajatvamadhikṛtyoktamiti ? ucyate-śiṣyabuddhivaicitryārthametaduktam, kathaṃ nāma vyutpannabuddhiḥ śiṣyo'pratibudhyamānaḥ sarvato mukhānaiva laukikavaidikāñchabdānnirvyāditi | sarvāṇyeva hi vyākaraṇāni niruktāni ca vedāṅgatvaviśeṣāt pramāṇāni | teṣāmeva phalamidaṃ kvacidasādhvityetadaśakyaṃ vaktumiti|| 1.0|
14 |

Linked texts (1)