Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 10.6

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 10.6

Language
Sanskrit

10.6

"yatho etat" yat punaretaduktam--"padebhyaḥ padetarārddhāṃnsañcaskāreti" | atra brūmaḥ"yo'nanvite" śabdenānabhidheye "arthe" ananugatamasambaddhaṃ "sañcaskāra, sa tena" asambaddhena saṃskāreṇa "garhyaḥ" garhaṇīyaḥ| na punarācāryo yo'nugamayya dhātubhiranekārai kābhidhānagatānarthāṃstataḥ sañcaskāra, naiva mauḍhyena| "saiṣā" tadabhiprāyaparijñānāt "puruṣagarhā" puruṣo hi kaścit aśikṣitatvādekadhātujamapi na jānāti, kimuta bahudhātujam | api ca, santi loke tādṛśāḥ puruṣāḥ, ye kārakahārakādīnyapi prakaṭakriyāṇi santi, katamebhyo dhātubhya etānyabhiniṣpadyanta iti na jānate, eṣa puruṣadoṣaḥ, "na śāstragarhā iti" na śāstradoṣaḥ--yadanugamayituṃ dhātuśabderartho na śakyate || tatra yaduktam--ananvite'rthe'prādeśike vikāre padebhyaḥ padetarārdhān saṃcaskāra śākaṭāyana iti | tadayuktam, anugata evārthe sañcaskāra śākaṭāyanaḥ 'santameva hyarthamāyayati gamayatīti satyam' iti| tasmādupapadyata eva śākaṭāyanamatam
api ca, rūḍhiśabdavyutpattirmantreṣvapi dṛśyate | yathā lakṣaṇam, tathā lakṣyaṃ pravarttitumarhati, itarathā hi kasya tallakṣaṇaṃ syāt | yadasarpat tatsarpiriti mantraḥ, yannavameva nītaṃ tannavanītamabhavaditi mantraḥ | api ca brāhmaṇenāpyanekadhātujānyeva kṛtvā nirucyante tatra mantrābhidhānāni, yatparijñāne ca phalamupapadyate || āha- “tadeta̱ttryakṣa̍ra̱ hṛda̍yamiti, 'hṛ' ityekamakṣaramabhiharantyasmai svāścānye ca ya̱ evaṃ veda, ‘da'ityekamakṣarandadatyasmai svāścānye ca ya̱ evaṃ veda, 'ya' mityekamakṣarameti svargaṃ lokaṃ ya̱ evaṃ veda ( śa0 brā0 14, 8, 4, 1 )”--iti | evaṃ haraterdadātereterhṛdayaśabdaḥ | tadarthaphalopadarśanārthaṃ brāhmaṇenaivaṃ niruktaḥ | tanna naḥ paraṃ pramāṇam | tasmācchākaṭāyanastadanudṛśya samyageva kṛtavān-yadanekairadhītubhirekarmabhidhānaṃ niruktavāniti |
14 |

Linked texts (1)