Yāska's Nirukta 11.1

11.1

evaṃ nāmākhyātopasarganipātānāṃ pravibhāgenāvasthitānāmetallakṣaṇaṃ parijñāyate- “athāpīdamantareṇa mantreṣvarthapratyayo na vidyate” | athaśabdo'dhikārārthaḥ dvitīyaṃ śāstrārambhaprayojanamadhikaroti | apīti sambhāvane | apipadeṣu vibhāgenāvasthiteṣu loke vede vā, apimantreṣu vākyabhāvenāvasthiteṣu, yaḥ samastārthastasmina pratyayo viśeṣāvadhāraṇaṃ na vidyate, na bhavatītyarthaḥ | apīdaṃ śāstramantareṇa padārthe pratyayo nāsti, api vākyārthe ityabhiprāyaḥ ||
āha-kaḥ punaḥ padārthavākyārthayoviśeṣa iti ? ucyate-sākāṅkṣaḥ padārtho nirākāṅkṣo vākyārthaḥ | tadyathā--gaurityukte kimityākāṅkṣā bhavati, tato gacchatītyukte nirākāṅkṣaṃ bhavati | tathā gacchatītyukte ka iti sākāṅkṣaṃ bhavati, tato gaurityukte nirākāṅkṣaṃ bhavati | athedānoṃ gaurgacchatītyukte gaurvāhadohādibhyo vyāvṛtya gamane'vatiṣṭhate, gamanaṃ cānyebhyo vyāvṛtya gavyevāvatiṣṭhate, eṣa vākyārthaḥ | sa eṣa prakaraṇāvirodhī vākyārthaḥ padārthaṃ niyamena lakṣayati, padārthaśca padalakṣaṇam | padārthasanniyogena hi vyākaraṇe padānāṃ prakṛtipratyayādīni lakṣaṇāni vyādiśyante ||
yata evamataḥ “arthamapratiyato nātyantaṃ svarasaṃskāroddeśaḥ” | arthamapratiyato'pratipādyamānasyānāvadhṛtārthasyetyarthaḥ | nātyantam naikāntekena, ekāntaṃ nāma niścayo'niścayenetyarthaḥ kim ? svarasaṃskāroddeśaḥ svaroddeśaśca saṃskāroddeśaśca, svarāvadhāraṇaṃ saṃskārāvadhāraṇaṃ nāstīti vākyaśeṣaḥ || kiṃ kāraṇam ? na hyanavadhṛtārthaḥ svarasaṃskārāvavadhārayituṃ śaknuyāt | arthavaśena hi svarasaṃskārāvavatiṣṭhete ||
“tadidam” evaṃ kṛtvā niruktaśāstraṃ “vidyāsthānam” etadadhīnatvādarthaparijñānasya | arthavaśatvācca svarasaṃskārayoridaṃ “vyākaraṇasya kārtsnyam” kṛtsnabhāvaṃ-karotīti vākyaśeṣaḥ|| vyākaraṇena hi svarasaṃskārau cinyete | tasmādaparisamāptameva tāvad vyākaraṇam, yāvat niruktaṃ nādhigatamiti | na hi anairukto'rthamavadhārayitumalam,-nānavadhṛtārthaḥ svarasaṃskāratattvaṃ vijānīyāditi ||
āha-nanu vyākaraṇasya kārtsnyametat karotītyukte taccheṣabhūtamevaitat, 'uṇādivat, tataśca vidyāsthānatvamasya virudhyata iti ? netyucyate-“svārthasādhakaṃ ca” | svārthājahadvṛttyā
hyetadanuṣaṅgato vyākaraṇasya kṛtsnatāṃ karoti | yathā loke svārthamaparihāya kaścit parānugrahaṃ karotyevam || yat punaretaduktam-uṇādiṣvaditi | te hi tantrāntarbhūtā eva-“uṇādayo bahuḷam ( pā0 3, 3, 1 )”- ityuktam, na punarnighaṇṭavo bahulamiti | tasmāt svatantramevedaṃ vidyāsthānamarthanirvacanam, vyākaraṇaṃ tu lakṣaṇapradhānamiti viśeṣaḥ |
15 |