Yāska's Nirukta 118.9
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 118.9
- Language
- Sanskrit
118.9
‘‘rujānāḥ (20)’’-ityetadekaṃ padamanavagatam | ‘rujantyaḥ’-ityavagamaḥ | ‘‘nadyo bhavanti’’-ityabhidheyavacanam | ‘‘rujanti kūlāni’’-iti hetunirdeśaḥ || ‘‘ayoddheva̍durmada̱ ā hi ju̱hve ma̍hāvī̱raṃ tu̍vibā̱dhamṛ̱jīṣam̍ | nātārīdasya̱ samṛ̍tiṃ va̱dhānā̱ṃ saṃ rujānā̍: pipiṣa indraśatruḥ || (ṛ0 saṃ0 1, 2, 37, 1)’’-iti || hiraṇyastūpasyārṣam | agniṣṭome niṣkevalye śasyate | ‘ayoddhā iva’yathā kaścit ayoddhā, ‘durmadaḥ’ durmattaḥ-vāṅmātrasāraḥ | āha-sa yathā kiṃ karoti ? iti, ucyate-‘ā hi juhve’ āhvayatītyarthaḥ | kamāhvayati ? ‘mahāvīram’ mahāvikrāntam, ‘tuvibādham’ bahūnāṃ śatrūṇāṃ bādhitāram, ‘ṛjīṣam’ ṛjīṣiṇamityarthaḥ | taduktam-‘‘ṛjīṣī vajrī’’-iti| tamevamprabhāvamindramāhūya meghaḥ ‘nātārīt’ itaravaddurmadaḥ na tarttuṃ śaknoti | ‘asya’ indrasya ‘samṛtiṃ’ samāgamaṃ ‘vadhānām’ prahārāṇām, ataramāṇaḥ yā etāḥ nadyaḥ, ‘‘saṃrujānāḥ’’ ūrmibhiḥ kūlāni ghnantyo rujanti, tāḥ prati viśīryamāṇaḥ ‘‘pipiṣe’’ ‘‘indraśatruḥ’’ indrasya śātayitavya ityarthaḥ | evamatra śabdārthopapatteḥ ‘‘nadyaḥ-rujānāḥ’’ityupapadyate |