Yāska's Nirukta 12.10
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 12.10
- Language
- Sanskrit
12.10
“yatho etat” yat punaretaduktam,--athāpi-“avispaṣṭārthā bhavantīti” | atra brūmaḥ-“naiṣa sthāṇoraparādhaḥ” iti | na hyatra sthāṇuraparādhyati “yadenaṃ” sthāṇum “andho na paśyati” yadatrāsāvabhihanyate | kintarhi ? “puruṣāparādhaḥ sa bhavati” puruṣa evāparādhī tatra, yadasāvacakṣuṣmān | evamihāpi naiṣa mantrāṇāmaparādho yadaśikṣitena bhavatā na vijñāyante, bhavata evāparādho'sti, yo (bho) bhavān sarvamātmīyamaparādhaṃ mantreṣvasmāsu vā saṃyojayitumicchati, na tvaiva praśāsti kiñcit || “yathā jānapadīṣu” : kāsucit pravṛttiṣu itikarttavyatāsu kauśalaśikṣākṛtaḥ “vidyātaḥ puruṣaviśeṣo bhavati” | puruṣāṇāṃ viśeṣaḥ | evamihāpi mantrārthaśikṣākauśalakṛtaḥ puruṣāṇāṃ vijñānaviśeṣo bhavatyeva | tatraivaṃ sati kecit puruṣāḥ [ ye ] suvispaṣṭārthānapi mantrān na śaknuvanti nirvaktum, apare punaravispaṣṭārthānapi śaknuvanti vispaṣṭīkartum | taduktam-“ uta tvaḥ ( ṛ0 saṃ0 8, 2, 23, 4 | naigha0 kā0 1, [ 6, ] 3)”-ityatra || tatraivaṃ sati “pārovarṣyavitsu tu khalu veditṛṣu bhūyovidyaḥ praśasyo bhavati”-iti| ye ete pārovarṣyavido brāhmaṇāḥ, pārovaryyeṇa vijānanti ācāryyaparamparayā-te pārova-
ntyaividaḥ, na sākṣātkṛtadharmāṇa ityabhiprāyaḥ | kiṃ teṣām ? teṣāṃ ya eva bhūyovidyo bhavati bahuśrutaḥ kaścit sa eva praśasyate | sa eva mantrārthavijñāto praśasyo bhavati, netaro mandabuddhiraśikṣitaḥ | sa hi bahuśruto bahudṛṣṭatvādanekaviṣaye mantrārthe na kvacit pratibadhyaite, na hi tasyāvispaṣṭārtho nāma kaścidasti | tasmāddhetoḥ sa tvaṃ bahu śṛṇu, tataḥ samyagavabhotsyase mantrārthān || tatra yaduvācaḥ-'avispaṣṭārthā mantrāḥ' iti | na hi te avispaṣṭārthāḥ, tāṃścopariṣṭāt spaṣṭīkṛtya vyākhyāsyāmahe | tavaiṣa matiṃ vibhramayati sammohaḥ | tasmārdarthavanta eva mantrā iti siddham | tasmāccaitadapi śāstraṃ mantrārthapratyayāyārabhyamāṇamarthavadeva bhavatīti siddhaḥ śāstrārambhaḥ || tatra yaduktaṃ-'yadi mantrārthapratyayāyānarthakaṃ bhavatīti' iti, etadayuktam | iti prabhinneṣu parasyai hetuṣu svapakṣasiddhāvutthite ca kāraṇe avasthitā mantragaṇasya sārthatā | tadarthametat khalu śāstramarthavaditi |
16 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit