Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 13.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 13.1

Language
Sanskrit

13.1

"athāpīdamantareṇa padavibhāgo na vidyate" | śāstrārambhaprayojanādhikāre varttamāne apīdamantareṇa mantreṣvarthāvadhāraṇaṃ nāstītyukta yadi mantretyādinānarthakyahetubhirbahubhirānarthakya upapādite niruktaśāstrasya kautsena, mantrāṇāmarthavattāṃ sthāpayitvā parapakṣahetavaḥ pratyuktāḥ | teṣu sthitamarthavattvaṃ mantrāṇām | teṣāmarthanirvacanāyedamārabhyamāṇamarthavadityapapannamarthavattvaṃ niruktaśāstrasya | tadetat sarvamapi codakaśāstrakāravyājena prasaktānuprasaktamuktaṃ prajñāyā vivṛddhaye śiṣyasya | kathaṃ nāmāsāvavivṛddhaprajñaḥ śabdārtha yāyatasaṅkareṣu hetusamayānabhijñaḥ paraiḥ pratibadhyamāno'pi padārthān vākyārthāṃścāsammohena nirbrūyāditi | evaṃ tāvat, etadantareṇa mantrārthapratyayo nāsti | athedamaparamārambhaprayojanamityevaṃ viśeṣādhikārārtho'yamathaśabdaḥ | api mantrārthapratyaya idamantareṇa nāsti, nāpyasti yadidaṃ vakṣyamāṇam, ityapiśabdaḥ evaṃ sambhāvane ||
āha-kiṃ punastad vakṣyamāṇam iti ? ucyate-padavibhāgaḥ | 'evaṃ padāni vaktavyāni'--ityetad vibhāgaparijñānaṃ nāstītyarthaḥ | kiṃ kāraṇam ? arthavaśena hi padānyavatiṣṭhante, na cedamantareṇārthaparijñānamasti | tasmādata eva padavibhāgaprasiddhiriti | idamarthavattvaṃ mantrāṇāmantareṇa padavibhāgo'pyakiñcitkaraḥ | prasiddhaścaiṣa sarvaśākhāsu | tasmāt padavibhāgārthavattvāya pārthavanto mantrā iti kecid varṇayanti |
17 |

Linked texts (1)