Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 121

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 121

Language
Sanskrit

121.2

"prakalavit ( 25 )"-ityanavagatam | “prakalācit”-ityavagamaḥ | ‘vaṇig bhavati"-ityabhidheyavacanam | sa hi “kalāśca veda prakalāśca” | kalāsambandhenaiveha prakalā ucyante, kalā eva hyapekṣya prakalā bhavantīti | yathā, -adhiṣṭhānamapekṣya pratyadhiṣṭhānamiti ||
"indreṇaite̍ tṛtsa̍vo veviṣaṇā āpo̱ na sṛ̱ṣṭā ardhavanta nīcī̍ḥ | durmitrāsa̍ḥ prakalavinmimā̍nā ja̱hurviśvāni̍ bhoja̍nā su̱dāse̍ || (ṛ0 saṃ0 5, 2, 26, 5)"-iti || vasiṣṭhasyārṣam | triṣṭup | aindrī | mahāvrate niṣkevalye dakṣiṇe pakṣe śasyate | 'indreṇa' 'ete' 'tṛtsavaḥ' dārayitavyāḥ meghāḥ, 'veviṣāṇāḥ' punaḥpunaḥ vyāpyamānāḥ, 'āpaḥ na' āpa iva 'sṛṣṭāḥ' kenacit, 'adhavanta' agacchan | 'nīcīḥ' nīcairityarthaḥ | uccairgataya ete santaḥ indrabalādeṣāṃ nīcairgatayaḥ saṃvṛttā ityabhiprāyaḥ | kiñca, "durmitrāsaḥ" sumitrāṇyapi santo ye atisandhānaparāḥ, te punardurmitrāḥ | ke punaste ? iti "prakalavidaḥ" vaṇija ityarthaḥ | te yathā amitrodbuddhyā kiñcid dravyamalpaṃ dadati, evamete meghāḥ pūrvamalpodakadātāro bhūtvā adhunendrabalodyatāḥ santaḥ 'jahuḥ' 'viśvāni' sarvāṇyaśeṣāṇi 'bhojanā' bhojanānyudakāni 'sudāse' rājñi, yajamāne vā kalyāṇadāne || evamalpodakālpadānopamāsambandhāt "prakalavin-vaṇik" - ityupapadyate || avayavapratyavayavādikalāḥ prakalā śabdenocyante, tāṣu ca vaṇigeva nipuṇo bhavati, gaṇitakuśalatvāt, na tathānya iti |
6 |
6 |

121.3

"abhyarddhayajvā ( 26 ) "-ityanavagatam | abhyarddhayan abhivarddhayan yo yajati | abhyarddhayatiru dānārthaḥ || "simyakṣa̱ yeṣu̍ roda̱sī nu de̱vī siṣa̍kti pū̱ṣā a̍bhya̱rddhaya̍jvā | śru̱tvā hava̍ṃ ma̱ruto̱ yaddha̍ yā̱tha bhūmā̍ rejante̱ adhva̍ni̱ pravi̍kte || ( ṛ0 sa0 4, 8, 8, 5 ) "- iti || ṛjiśva nāmā bhāradvājaḥ, tasyeyamarṣim | vaiśvadeve sūkte | triṣṭup || he marutaḥ ! 'yeṣu' yuṣmāsu 'rodasī' devī, rudrasya patnī 'simyakṣa' punaḥpunarekatāṃ gacchati | "iyakṣati, miyakṣati" iti gatikarmasu paṭhitam | yaśca yuṣmākaṃ madhye'vasthitaḥ "siṣakti" sevate, "pūṣā" sūryaḥ raśmibhiḥ "abhyarddhayajvā" abhivṛddhadānaḥ | te yūyamevaṅguṇayuktā ucyadhve | 'śrutvā' 'havam' āhvānam 'yat hayātha' yadā yūyamāyātha asmān prati, tadā 'bhūmā' bahūni balāni, dhvajāgrāṇi vā 'rejante' kampante ! ratasmin 'adhvani' antarikṣe | 'pravikte' vivikte, vistīrṇe ityarthaḥ || evamatra "pūṣā-abhyarddhayajvā" sa hi svaraśmipoṣaṃ puṣyan, bhūtānyābhimukhyena vṛddhyā yojayannabhimatānarthān bhūtebhyo dadāti |
6 |
6 |

121.4

“īkṣe (27)”—ityanavagatam | “īśiṣe”—ityavagamaḥ || “nṛvatta̍ indra nṛta̍mābhirū̱tī va̍ṃsīmahi vā̱maṃ śroma̍tebhiḥ | īkṣe̱ hi vasva̍ u̱bhaya̍sya rāja̱ndhā ratna̍ṃ mahi̱ sthūra̍ṃ bṛ̱hanta̍m || (ṛ0 sa0 4, 6, 8, 5)”—iti || bharadvājasyārṣam | triṣṭup | vyūḍhasya daśarātrasyāṣṭame'hani marutvatīye śastre śasyate | ‘nṛvat te’ yathā manuṣyāḥ kecidutpannapraṇayāḥ kañcidīśvaraṃ manuṣyaṃ stutibhiḥ sambhajeran, evaṃ vayaṃ tvāṃ ‘nṛtamābhiḥ’ manuṣyatamayogyābhiḥ· ‘ūtī’ avantībhiḥ tarpayantībhiḥ stutibhiḥ ‘vaṃśīmahi’ sambhajemahi ; ‘vāmaṃ pārthivaṃ’ vananīyaṃ dhanam | ‘śromatebhiḥ’ śravaṇīyatarmaiḥ śabdaiḥ | kena punararthena vaṃsīmahi ? itaḥ,-yasmāt “īkṣe” “īśiṣe”, tvam, “vasvaḥ” vamunaḥ, dhanasya, “ubhayasya” ubhayalakṣaṇasya, divyasya pārthivasya ca vasunaḥ | tvam, he rājan ! ‘dhāḥ ratnam’ dehi dhanam | kīdṛśaṃ puna rdehi ? ‘mahi’ mahat, vastubhūtam, ‘sthūraṃ’ bahu ‘bṛhantañca’ bahukālaṃ yat syāt, tat dehi || evamatra vasusambandhāt “īkṣe”— ityeṣa śabdaḥ “īśiṣe”-ityevamupapadyate |
6 |
6 |

121.6

“kṣoṇasya ( 28 )”- ityanavagatam | “kṣayaṇasya”—ityavagamaḥ || “yu̱vaṃ śyāvā̍ya̱ ruśa̍tīmadattaṃ ma̱haḥ kṣoṇasyā̍śvinā ka̱ṇvāya̍ | pra̱vācya̍ṃ tadvṛṣaṇā kṛ̱taṃ vāṃ yanna̍rpa̱dāya̱ śravo̱ adhyava̍ttam || ( ṛ0 saṃ0 1, 8, 14, 3 )”—iti || kakṣīvata ārṣam | āśvinī | triṣṭup | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate | ‘yuvaṃ’ yuvāṃ he “aśvinau !” ‘śyāvāya’ rājñe ‘ruśatī’ jvalitarūpāṃ śriyam ‘adattam’ |
yuvāmeva ca0 "mahaḥ" mahataḥ "kṣoṇasya" "kṣayaṇasya" nivāsasya dātārau "kaṇvāya" ṛṣaye | kiñca, 'pravācyaṃ' prakarṣaṇa vacanīyaṃ śrotavyaṃ tat 'vāṃ' yuvābhyāṃ 'kṛtam' he 'vṛṣaṇau' ! varṣitārau yat 'nārṣadāya' ṛṣaye badhirībhūtāya 'śravaḥ' śrotram 'adhyadhattam' adhikaṃ dattavantau sthaḥ | evamatra dānasambandhādhikārācchabdasārūpyācca "kṣoṇasyagṛhasya"-iti pratīyate || "kṣīṇasya (28)"- ityevameke manyante | tat punaranupapannam, "kṣayaṇasya"iti hi bhāṣyakāro nirāha |
5 ||

121.27

īkṣa īśiṣe |

121.28

kṣoṇasya kṣayaṇasya |

Linked texts (1)