Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 13.2

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 13.2

Language
Sanskrit

13.2

evaṃ pratijñāya samānasaṃhiteṣu grantheṣvarthahetukaṃ padavibhāgaviśeṣaṃ darśayati,–tadyathā– “ava̱sāya̍ pa̱dvate̍ rudramṛḷeti”| “padvat” pādavat pādasaṃyuktam | “avasaṃ gāvaḥ pathyadanam” iti nigamaprasaktasya paryāyavavacanam | “avatergatyarthasyāsau nāmakaraṇaḥ” pratyayaḥ | “tasmāt” asamāsatvādasya “nāvagṛhṇanti” etatpadakārā iti śeṣaḥ || “ma̱yo̱bhūrvāto̍ a̱bhivā̍tū̱srā ūrja̍svatī̱roṣa̍dhī̱rāvi̍śantām | pīva̍svatīrjī̱vadha̍nyāḥ pibantvava̱sāya̍ pa̱dvate̍ rudra mṛḷa” (ṛ0 saṃ0 8,8, 27, 1)|| śrobaro nāmaṃ kākṣīvataḥ, sa mayobhūrityasyāstriṣṭubhaḥ pūrvaistribhiḥ pādaiḥ gavāmāśiṣamāśāsyottamena tāsāmeva ca rudrāt sukhamayācata | gavāmupasthāne viniyuktā | ‘mayobhūḥ’ mayobhāvayitā pāścātyaḥ ‘vātaḥ', etāḥ ‘usrāḥ’ ‘abhivātu’ ābhimukhyena vātu | kiñca, tena sukhabhuvā vātenānudvejanīyena spṛśyamānāḥ ‘ūrjasvatīḥ’ prabhūtarasāḥ ‘oṣadhīḥ’ ‘āriśantām’ āsvādayantu | āsvādyāsvādya ca salavaṇasvādamātmābhiprete kāle udakaṃ ‘pibantu’ | tacca pītamoṣadhisahitamāsāṃ tathā koṣṭhe vipacyatāṃ rasaśoṇitamāṃsamedomajjā'sthikrameṇa yathaitāḥ ‘pīvasvatīḥ’ pīvasvatyaḥ pīvaguṇayuktāḥ sthūlā balavatyo bahupayaskā bhaveyuḥ | sati ca bahupayastve ‘jīvadhanyāḥ’ jīvadhaninyo rogaduṣṭyāttukāḥ | he ‘rudra!’ vayam etāsāṃ gavām etām āśiṣam āśāsmahe | tvamapyasmai gaulakṣaṇāya ‘avasāya’ pathyadanāya ‘padvate’ pādayuktāya ‘mṛḷa’ sukho bhava | mainā hiṃsīstvamāsāmīśvara ityabhiprāyaḥ || “avasāyāśvāniti” | idamaparamudāharaṇam | asmin pūrveṇa rūpeṇa sarūpameva padamarthakṛtādaviśeṣādavagṛhṇanti || dvayoḥ padayoḥ bahūnāṃ vā yadavicchedenoccāraṇaṃ sa samāsaḥ | tayorevārthapravibhāgopadarśanārthamavacchedena grahaṇamavagrahaḥ | tadetadavagṛhyate padam–“syatiḥ” dhātuḥ “vimocane” arthe varttate, sa punaḥ “upasṛṣṭaḥ” upasargeṇāvetyanenopasṛṣṭaḥ saṃyukta ityarthaḥ | yato dhātūpasargavibhāgopapradarśanārthameva tat padamavagṛhyate avasāyetyetat ||
etayā triṣṭubhā kutsa āṅgirasa indraṃ tuṣṭāva | “yoniṣṭe” he ‘indra!’ yoniḥ sthānaṃ ‘te’ tava yadidaṃ ‘niṣade’ niṣadanāya, mayā ‘akāri’ kṛtam, ‘taṃ’ yoniṃ tat sthānam ‘ā niṣīda’ etya niścayena sīda | kathaṃ punarniṣīda ? ‘svāno na ’ svanyamāna iva ‘arvā’ aśvaḥ | saṃśabyamāna ivāśvabandhane sa yathā sve sthāne niṣīdedevaṃ mayā tvamapi śabdyamānaḥ stutibhiretasmin mayā saṃskṛte svāstīrṇe barhiṣi sthāne niṣīda | kathaṃpunarniṣīda ? ‘vimucya’ etān ‘vayaḥ aśvān’ | kutaḥ ? rathāt | punarapi ca etān ‘avasāya’ viyojya raśmibhyo'śvān labdhodakayavasān kṛtvā ‘doṣāvastorvahīyasaḥ’ ahani ca rātrau ca ye kecid vahanti, tebhyo'pi vahīyasaḥ śīghratareṇa javena voḍhṛtamān tatastvaṃ svastho bhūtvā niṣīda | etasmin yonau etasmin saṃskṛte barhiṣi ‘prapitve’ prāpte asmākaṃ tvadyajanakāle mā no vighnaṃ kārṣīrityabhiprāyaḥ || evaṃ tāvadidamavagṛhyamidamanavagṛhyamityarthaparijñānadvāreṇa | “tasmāt” etanniruktaśāstrād vijñāyate |
17 |

Linked texts (1)