Yāska's Nirukta 13.3
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 13.3
- Language
- Sanskrit
13.3
yānyapi ca khalvanavagṛhyāṇi padāni samānasaṃhitāni, teṣāmapyarthakṛtameva vibhāgavaiśeṣyaṃ bhavati|tadyathā-“dūto nirṛtyā idamājagāma-iti-pañcamyarthaprekṣā vā” asmin pade nirucyamāne pañcamyarthadarśanaṃ vetyarthaḥ, pañcamyartho'tra dṛśyate? “ṣaṣṭhyarthaprekṣā vā”ṣaṣṭhyarthadarśanaṃ vetyarthaḥ, ṣaṣṭhyartho'tra dṛśyate ? ata etat “āḥkārāntam” padaṃ nirṛtyā iti |
pracetā nāmāṅgirasaḥ, teneyaṃ kapotasūkte dṛṣṭā | kapotanilayanaśāntyai kapotapadanirharaṇa etat sūktam | triṣṭuveṣā || he ‘devāḥ!’ ‘kapotaḥ’ ‘iṣitaḥ’ preṣitaḥ ‘nirṛtyāḥ’ svabhūtaḥ, tayaivānupreṣitaḥ ityevaṃ ṣaṣṭhyartha | athavā nirṛtyāḥ sakāśādityevaṃ pañcamyarthaḥ|‘dūtaḥ’‘yat’ kartum ‘icchan’ ‘idam’ asmadgṛham ‘ājagāma’ | yasya naḥ pāpasya ca pāpakarmaṇo janmāntaravṛttasya etat kapotagṛhanilayanaṃ tatpadadarśanaṃ ca kuḍyādiṣu vipākāliṅgam | 'tasmai' karmaṇe tadarthaṃ yuṣmānneva 'arcāma' | samarthā yūyametat pāpakarma vipacyamānamasmākamapahartumṛju vipākaṃ vā kartum vayamapi ca tasmai pāpāya karmaṇe 'kṛṇavāma' 'niṣkṛtim' niṣkramaṇaṃ nirṇejanam, tapasā etadgatāmurūpeṇa | yato brūmaḥ- 'śaṃ naḥ' sukhaṃ naḥ 'astu' 'dvipade śaṃ catuṣpade' yuṣmatprasādena ca svena ca tapasetyabhiprāyaḥ || "paro nirṛtyā ācakṣeti" | etasmin pade "caturthyarthaprekṣā" caturthyarthadarśanam ata etat padam "aikārāntam" || "apohi manasaspate'paikrāma puraścara | paro nirṛtyā ācakṣva bahudhā jīvato manaḥ || ( ṛ0 saṃ0 8, 8, 22, 1)" | • pracetā nāma āṅgirasa etāmanuṣṭubhamapaśyat | duḥsvapnadarśane viniyuktā | mana iti hi vijñānamucyate, buddhyādiḥ, tasya patiḥ manasaspatirātmā, iha punarmṛtyurvyādhirvā manasaspatiḥ| ubhāvapi svakṛtakarmāpekṣayā prāṇināṃ buddhyādijñānopasaṃhārasyeśāte| tayoranyataraḥ sambodhyate, he 'manasaspate !' 'apaihi' apagaccha | asmatto gatvā ca tvamīṣadapagamya asmattaḥ, samīpa eva mā sthā asmākam | kintarhi ? 'apakrāma' dūramapetya krama | apakramya ca 'paraḥ'parataḥ, anyetrāsmattaḥ 'cara' apunarāvarttamāno'smān prati | kiñca 'paraḥ' parāgatya, yasyāḥ tvaṃ dūtaḥ nirṛtyāḥ, tasyai 'nirṛtyai' 'ācakṣva' | kimiti ? 'bahudhā jīvataḥ' mama 'manaḥ' | athavā paraḥ prakṛṣṭa āptastvaṃ tasyāḥ nirṛtyā dūto māṃ prāptaḥ | avijñātamaraṇakāla evātisammohāt | ato bravīmi | tasyai 'nirṛtyai' gatvā 'bahudhā' anekaprakāram 'ācakṣva' kathaya | 'jīvitaḥ' yādṛśaṃ manaḥ bhavati, tādṛśaṃ mama 'manaḥ' buddhyādhikaraṇaṃ jñānaṃ hi na karaṇaspaṣṭavṛtti na tāvat sa mumūrṣurityetadācakṣva | mumūrṣorhi upakṣīṇakarmaṇo nātispaṣṭā indriyavṛttayo bhavanti, na ca mama tathetyabhiprāyaḥ || evaṃ samānasahitānāmapi padānāmarthabhedakṛtaṃ vibhāgavailakṣaṇyam | sa cārtha idamantareṇa na vijñāyate | ata idamuktam,-'athāpīdamantareṇa padavibhāgo na vidyate' iti |
17 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit