Yāska's Nirukta 13.4
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 13.4
- Language
- Sanskrit
13.4
• padavibhāgaprasaktamadhunā saṃhitālakṣaṇamāha- "paraḥ sannikarṣaḥ saṃhitā (pā0 1, 4, 109)"- iti | paraḥ prakṛṣṭo yaḥ sannikarṣaḥ saṃśleṣaḥ, paraspareṇa svarāṇāṃ svarādhirūḍhānāṃ ca vyañjanānāṃ sā saṃhitetyucyate | sā ca punariyaṃ "padaprakṛtiḥ saṃhitā (ṛ0 prātiśā0 2, 1 )" || atra dvidhā varṇayanti-padānāṃ yā prakṛtiḥ, seyaṃ padaprakṛtiḥ saṃhitā | kiṃ kā-
raṇam ? saṃhitāto hi padāni prakriyante, tasmāt saṃhitaiva prakṛtiḥ, vikāraḥ padānītyevameke manyante | apare punaḥ, padaprakṛtiḥ saṃhiteti padāni prakṛtiryasyāḥ seyaṃ padaprakṛtiriti | kiṃ kāraṇam ? padānyeva hi saṃhanyamānāni saṃhitā bhavati, tasmāt padānyeva prakṛtiḥ, vikāraḥ saṃhiteti ||
evaṃ ca kṛtvā "padaprakṛtīni sarvacaraṇānāṃ pārṣadānī" | sarveṣāṃ caraṇānāṃ śākhāntarāṇāmityarthaḥ | kim ? pārṣadānī, svacaraṇaparṣadyeva yaiḥ pratiśākhāniyatameva padāvagrahapragṛhyāpragṛhyakramasaṃhitāsvaralakṣaṇamucyate, tānīmāni pāṣadvāni prātiśākhyānītyarthaḥ | āha-kiṃ teṣām iti? ucyate-tāni padaprakṛtīni | padaṃ yeṣu saṃhitāyāḥ prakṛtitvena cintyate, tānīmāni padaprakṛtīni | teṣāmapi sa eva samaya ityabhiprāyaḥ ||
āha-kiṃ punaratra sādhīyaḥ-padānāṃ prakṛtitvam, saṃhitāyā vikāratvam ? uta vā vikāratvaṃ padānām, prakṛtitvaṃ saṃhitāyā iti ? ucyate-saṃhitāyāḥ prakṛtitvaṃ jyāyaḥ |
āha-kiṃ kāraṇam ? ucyate-mantro hyabhivyajyamānaḥ pūrvamṛṣermantradṛśaḥ saṃhitayaivābhivyajyate, na padaiḥ, ataśca saṃhitāmeva pūrvamadhyāpayantyanūcānā brāhmaṇāḥ, adhīyate cādhyetāraḥ|| api ca yajñakarmaṇi saṃhitayaiva viniyujyante mantrā na padaiḥ | yadi hi padāni prakṛtirabhaviṣyat, na saṃhitā, padaireva mantro'bhivyajyeta padānyeva ca pūrvamadhyāpayiṣyan brāhmaṇā adhyaiṣyanta cādhyetāraḥ| padaireva vinyayokṣyanta mantrāḥ karmasu| na tvetat sarvamasti| tasmādetairviśeṣahetubhiḥ saṃhitaiva prakṛtirna padānīti paśyāmaḥ || samayamātramitarat svaśāstraniyatameva || yaduktaṃ 'padaprakṛtīni sarvacaraṇānāṃ pārṣadāni' || teṣveva hi vyākhyāyamāneṣu padānāṃ prakṛtitvaṃ bhavati, na sarvatraiva | tasmāt saṃhitaiva prakṛtirityetadeva sādhīya iti |
17 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit