Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 13.5

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 13.5

Language
Sanskrit

13.5

"athāpi yājñe daivatena bahavaḥ pradeśā bhavanti" | athedamparamārambhaprayojanamasya śāstrasyetyaivaṃ viśeṣādhikārārtho'yamathaśabdaḥ| apīdaṃ vakṣyamāṇamapi yānyuktānītyevamapiśabdaḥ
sambhāvyate | āha-ki punastat iti? ucyate-yājñe karmaṇi pravarttamāne daivatena bahavaḥ pradeśā bhavanti, daivatena liṅgena bahavo vidhipradeśā bhavanti | tadyathā-"upatiṣṭhate vyucchantyāmaindryā sadaḥ, āgneyyāgnīdhraṃ vaiṣṇavyā "havirddhānam" ityevamādi | nyāyavidaḥ khalvapi yājñikāḥ| paṭhanti,-liṅgato mantrāṇāṃ śeṣabhāvamadhikṛtya, "liṅgakramasamākhyānāt kāmyayuktaṃ samāmnānam"ityadhikāre, "mantravidhistadaukhyeṣu viśiṣṭatvāt" iti caivamādi | tatraivaṃ sati "te ced brūyurliṅgajñā atra sma iti" | te yadyatra brūyuḥ | kimiti ? liṅgajñāḥ liṅgajñātāro vayamatra etasminnāmnāye | liṅgato vayamatra yā yasmin devatā tāṃ tatra vijānīmaḥ | vijñāya ca taddevata eva karmaṇi viniyuñjmahe taṃ mantram | evaṃ ca sati na no niruktaśāstreṇa prayojanamastīti liṅgamasmākaṃ jñāpakamiti kecid varṇayanti || ta evaṃ bruvanto vaktavyāḥ,-yadi yūyaṃ liṅgato mantradevatāṃ vijānīdhve, tarhi "indra̱ṃ natvā śava̍sā de̱vatā̍ vā̱yuṃ pṛ̍ṇanti̱ (ṛ0 ma0 4, 5, 6, 2) "-ityetasmin mantre kā devatā ? iti || āha-kena punarabhiprāyeṇāsmin mantre devatā pṛcchyate ? iti | ucyate- "vāyuliṅgaṃ caindraliṅgaṃ cāgneye mantre"| atha tāvadayamāgneyo mantraḥ, atha ca tāvadetasmin mantre indravāyū api śrūyete, tadetad duṣparijñānaṃ liṅgamātreṇa katamadatra pradhānaṃ devatābhidhānam ? katamadatra naighaṇṭukam ? iti | te ceda yājñikā liṅgamātrānniruktamupekṣya mantrān karmasu viniyuñjānā guṇapradhānabhāvamajānanto devatābhidhānānāmekamantragatānāmanyadevatamantramanyadevate karmaṇi viniyuñjīran, tataścāyathākaraṇāt karmasamṛddhiḥ syāt | na ca kevalaṃ karmasamṛddhireva, kiṃ tarhi ? apadhvaṃso'pi syādeva duriṣṭahetukaḥ | tasmāt parijñeyaṃ niruktam | tena hi guṇapradhānabhāvaḥ śakyate vijñātumekamantragatānāṃ devatābhidhānānāmiti tadetadevaṃ devatāparijñānadvāreṇa puruṣasya prati viśiṣṭopakārakāri | tasmād yujyate prārabdhumiti ||
bārhaspatyasya bharadvājasyārṣam | āgneyī | prātaranuvākāśvinayorviniyogaḥ | he 'agne !' 'tvāṃ hi' tvāmeva 'mandratamaṃ' mudutamaṃ sukhārādhyatamam, tvaṃ hi deveṣu sarveṣu mṛdu''khyāto yataḥ, atastvāmadya 'vavṛmahe' sambhajāmahe | kena? 'arkaśokaiḥ'| ekapadametat, arcanairmantraiḥ śokairityarthaḥ| athoktalakṣaṇaiyyaijanitavīryyaiḥ | atastvaṃ bhajyamānaḥ taiḥ mantraiḥ saṃsevyamānaḥ 'naḥ'
asmākaṃ 'mahi' mahat stotraṃ taireva mantrairyuṣmadguṇānusmṛtisantānagarbharupagrathitaṃ 'śroṣi' śṛṇu | kiñca, evaṃ tvaṃ mahatī devatā, yena 'tvā' tvāmevaikaṃ 'devatāḥ' api sarvāḥ 'indraṃ na' indramiva ca 'vāyum' iva ca 'śavasā' balena valabatībhiḥ stutibhiḥ abhyarcanti | kiṃ punaḥ svaiḥ karmabhiḥ ? ye'pi ca kecidanye triloke nṛṇāṃ madhye baladhanaśrutaḥ 'nṛtamāḥ' te'pi ca tvāmeva 'pṛṇanti' pālayanti pūrayanti vā | 'rādhasā' havirlakṣaṇena dhanena | evaṃ sadevamanuṣyasya jagataḥ pūjyastvaṃ na kevalamasmākamiti ||
evamagramāmeye mantraḥ, sa eṣa liṅgamātradarśanenāvijñātapradhānadevato viniyujyamāna aindre vāyavye vā karmaṇi karturabhipretaphalasiddhaye nālaṃ syāt, karmavaiguṇyācca karturapadhvaṃsāya syāt | tasmād vijñeyaṃ mantradevatāniścayajñānāya niruktamiti || "agniriva manyo tviṣitaḥ sahasva senānīrnaḥ sahure hūta edhi | hṛtvāya śatrūnvibhajasva veda̱ ojo̱ mimā̍no vimṛdho nudasva || ( ṛ0 saṃ0 8, 3, 19, 2)" iti ||
yathā pūrvasminnāgneye vāyuliṅgamandraliṅgaṃ ca, "tathā" etasminnapi "mānyave mantre" " agniḥ " agniliṅgaṃ naighaṇṭukam | evamanekadevatāliṅgamantreṣu duravadhāraṃ devatānvayamneruktenāprasiddhamantravyākhyānasamayena ||
yaduktam-liṅgajñātāro vayamatra liṅgata eva mantrān karmasu viniyokṣyāmahe, na nau niruktena prayojanamasti-iti etadayuktamiti | "tviṣirityapyasya dīptināma bhavati" apaṭhitamapi dīptināmasu na kevalaṃ yānyeva paṭhitāni, anyānyapīti |
17 |

Linked texts (1)