Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 14.1.6

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 14.1.6

Language
Sanskrit

14.1.6

apīyamaparā ṛk asyā eva “uttarā” “tasya” asyaivārthasya prakṛtasya jñānapraśaṃsākhyasya phalābhidhānadvāreṇa “bhūyase” bahutarāya amunā phalenābhisambandhāt pratiṣṭhito'stvananityevaṃ “nirvacanāya” nirvvicya nirdhāryya vaktanaṃ kathanaṃ nirvacanam, tasmai nirvacanāya| tadyathā– “ uta̱ tva̍ṃ sa̱khye sthi̱rapī̍tamāhuḥ (ṛ0 saṃ0 8, 2, 24, 4)”–iti| “apyekam” api vahūn viduṣaḥ ‘sakhye’ sakhibhāve, katarasmin “devasakhye” devānāṃ samānakhyānatāyāṃ devasāyujye ityarthaḥ | vakṣyati hi,—“yāṃ yāṃ devatāṃ nirāha, tasyāstasyāstādbhāvyamanubhavati ( a0 13, khaṃ 13 )”—iti | athavā, devasakhye ramaṇīye sthāne | yasmin devānāṃ sakhibhāvaḥ, taddevasakhyaṃ sthānam, tasmin devasakhye ramaṇīye sthāne, devaloka ityarthaḥ | kim ? iti, “sthiram” avicālinem apracyavanadharmāṇam | kamevamāhuḥ ? “vipītārtham” āpītārthaṃ gṛhītārthamityarthaḥ | ka evamāva ? iyameva “vāk” ṛksaṃśitā | kiṃca, “nainaṃ hinvantyapi vājineṣu” | enaṃ vāgarthajñaṃ na hinvanti nānugantuṃ śaknuvanti | keṣu ? vājineṣu “vāgjñeyeṣu” artheṣu “balavatsu” “api” durjñeyeṣu duravaghaṭanīyeṣu, samudrapihitaratnasatribheṣu devatāparijñānādiṣu vyākarttavyeṣu | sa hi tān vyākarttuṃ śakroti, netare mandabuddhayo bahavo'pi samāgatāḥ śaknuvanti tānarthān vyākarttum, yānasau vyākaroti | ata etaduktam–nainaṃ hinvantyapi vājineṣu–iti | api evaṃ tāvadarthajñaḥ praśastaḥ ||

Linked texts (1)