Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 14.1.7

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 14.1.7

Language
Sanskrit

14.1.7

athedānīmavidvānuttareṇāṅgatvena nindyante— “adhenvā carati” “adhenvā hi eṣa carati” na hi sā vāk dhinotīha na paratra ca, yasyā artho na parijñāyate | tathā gṛhītayaiva tāmadhīyāna itaścetaścarati, tatpradhāna eva sarvataḥ paryyaṭatītyabhiprāyaḥ | kiñca, “māyayaiṣa” carati gṛhītayā | yathā hi kaścinmāyayā suvarṇaṃ bibhṛyāt, evamayaṃ “vāca̍m” eva etāṃ vibhartti | sā tādṛśī bhriyamāṇā “vāk” kiṃ karoti ? “nāsmai kāmān dugdhe”|| katamān?“dogdhān” ye tasyā vāco dogdhavyāḥ|kva?‘devamanuṣyasthāneṣu”devatāsthāneṣu manuṣyasthāneṣu ca| “yaḥ” kiṃ karoti ? yaḥevaṃ “śuśruvān” “śrutavān bhavati”|” katham ? “aphalāmapuṣpāmiti” evaṃ yaḥ śrutavān bhavati anyebhyaḥ sakāśāt, śrutvā ca dṛḍhagrāheṇa gṛhītvāvasthito bhavati, adhyayanādṛte nānyadasti vāci kiñcin mṛgyamiti || tasmai kim ? iti “aphalaivāsmā apuṣpā” ca “vāg bhavatīti” | yathaiva hyasau paśyati aphaleyamapuṣpā ceti tathaiva bhavatītyabhiprāyaḥ | atha “vā” “kiñcitpuṣpaphaleti vā” | etaduktaṃ bhavati-alpaphalāmalpapuṣpāmiti | kiṃ kāraṇam ? asti hyadhyayanamātre'pi kiñcidalpaṃ phalam, nāsau pariśramo vyartha eveti bhāṣyakārābhiprāyaḥ || āha--kiṃ punarvācaḥ puṣpaphalam ? iti | ucyate--“arthaṃ vācaḥ puṣpaphalamāha” etasmin mantre mantrahagāhakaḥ punarasāvarthaḥ ? iti | yājñaṃ daivata madhyātmamityeṣa vācaḥ samāsato'rthaḥ | sa punareṣa rūpakakalpanayā puṣpaphalavibhāgena dvidhā pravibhajyate,-“yājñadaivate” “puṣpaphale” “devatādhyātma vā” iti | yajñaparijñānaṃ yājñam, devatāparijñānaṃ daivatam, ātmanyadhi yad varttate tadadhyātmam |

Linked texts (1)